{"id":1111,"date":"2025-03-04T16:16:54","date_gmt":"2025-03-04T12:16:54","guid":{"rendered":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/?p=1111"},"modified":"2025-07-29T01:16:34","modified_gmt":"2025-07-28T21:16:34","slug":"beynelxalq-terrorizmle-qlobal-mubarizenin-baslanmasi-politoloji-tehlil","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/2025\/03\/04\/beynelxalq-terrorizmle-qlobal-mubarizenin-baslanmasi-politoloji-tehlil\/","title":{"rendered":"BEYN\u018fLXALQ TERROR\u0130ZML\u018f\u00a0QLOBAL M\u00dcBAR\u0130Z\u018fN\u0130N BA\u015eLANMASI: POL\u0130TOLOJ\u0130 T\u018fHL\u0130L"},"content":{"rendered":"<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u0130<\/strong><strong>lkin<\/strong><strong> \u018f<\/strong><strong>HM<\/strong><strong>\u018f<\/strong><strong>DZAD<\/strong><strong>\u018f <\/strong><\/p>\n<p><em>Bak<\/em><em>\u0131 <\/em><em>D<\/em><em>\u00f6<\/em><em>vl<\/em><em>\u0259<\/em><em>t<\/em> <em>Universitetinin <\/em><em>Beyn<\/em><em>\u0259<\/em><em>lxalq<\/em> <em>m<\/em><em>\u00fc<\/em><em>nasib<\/em><em>\u0259<\/em><em>tl<\/em><em>\u0259<\/em><em>r<\/em> <em>kafedras<\/em><em>\u0131<\/em><em>n<\/em><em>\u0131<\/em><em>n<\/em> <em>doktorant<\/em><em>\u0131<\/em><\/p>\n<p><em>(<\/em><em>Bak<\/em><em>\u0131, <\/em><em>Az<\/em><em>\u0259<\/em><em>rbaycan<\/em><em>)<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><\/p>\n<p><em>E-mail: dipomatd325@gmail.com<\/em><\/p>\n<p><em>ORCID: 0009-0000-3186-6497<\/em><\/p>\n<p><em>UOT-327<\/em><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>X\u00fclas\u0259. <\/strong>XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 d\u00fcnya nizam\u0131na ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n amill\u0259r s\u0131ras\u0131nda AB\u015e-da 2001-ci il sentyabr\u0131n 11-d\u0259 ba\u015f ver\u0259n terror hadis\u0259l\u0259ri m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. S\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 v\u0259 ya q\u0259sd\u0259n t\u00f6r\u0259dilm\u0259sind\u0259n, habel\u0259 geosiyasi n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq 11 sentyabr terroru il\u0259 ba\u011fl\u0131 diskussiyalar s\u0259ngimir, t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131 davaml\u0131 xarakter da\u015f\u0131y\u0131r. T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, 11 sentyabr terroruna qar\u015f\u0131 sistemli, m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc v\u0259 kollektiv \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n m\u00fcbariz\u0259 epoxan\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 kimi qeyd edilir. AB\u015e-\u0131n beyn\u0259lxalq terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda apard\u0131\u011f\u0131 i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q m\u00fcbariz\u0259si onun d\u00fcnya hegemonlu\u011funa nail olmas\u0131na h\u0259d\u0259fl\u0259nmi\u015fdir. M\u0259qal\u0259d\u0259 milli, t\u00fcrk v\u0259 rusiyal\u0131 m\u00fc\u0259llifl\u0259rin t\u0259dqiqatlar\u0131na, habel\u0259 k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rinin materiallar\u0131na \u0259sas\u0259n 2001-ci ild\u0259n sonra yaranm\u0131\u015f beyn\u0259lxalq v\u0259ziyy\u0259t t\u0259hlil edilir, AB\u015e-\u0131n hegemonluq siyas\u0259tinin \u015f\u0259ciyy\u0259si verilir v\u0259 BMT-nin antiterror koalisiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 elmi-praktiki bax\u0131mdan t\u0259hlil edilir.<\/p>\n<p><strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r: <\/strong>AB\u015e, BMT, 11 sentyabr 2001-ci il, Yax\u0131n \u015e\u0259rq, islam faktoru, hegemonluq, beyn\u0259lxalq terrorizm, antiterror, enerji maraqlar\u0131, d\u00fcnya nizam\u0131, siyasi fikir, geosiyasi r\u0259qab\u0259t<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>G\u0130R\u0130\u015e<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>D\u00fcnya birliyinin beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc, kompleks v\u0259 qism\u0259n kollektiv \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015flamas\u0131 ba\u015fa vurdu\u011fumuz y\u00fczilliyin sonlar\u0131nda yaranm\u0131\u015f beyn\u0259lxalq v\u0259ziyy\u0259tl\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Az\u0259rbaycan xalq\u0131n\u0131n \u00fcmummilli lideri Heyd\u0259r \u018fliyev h\u0259m erm\u0259ni terror\u00e7ulu\u011funun praktikas\u0131na \u0259sas\u0259n, h\u0259m d\u0259 g\u00fccl\u0259nm\u0259kd\u0259 olan terrorizm t\u0259hl\u00fck\u0259sinin f\u0259sadlar\u0131n\u0131 ir\u0259lic\u0259d\u0259n proqnozla\u015fd\u0131raraq h\u0259l\u0259 1999-cu il iyunun 18-d\u0259 &#8220;Terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 haqq\u0131nda&#8221; Qanunu imzalamaqla beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri h\u0259d\u0259l\u0259y\u0259n bu t\u0259hl\u00fck\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Bak\u0131dan d\u00fcnya birliyin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f etmi\u015fdi. H\u0259l\u0259 ke\u00e7\u0259n \u0259srin sonlar\u0131nda ba\u015f vermi\u015f m\u0259lum hadis\u0259l\u0259rd\u0259n, d\u00fcnya sosializm sisteminin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan v\u0259 SSR\u0130-nin s\u00fcqutundan sonra qlobal g\u00fcc\u0259 \u00e7evril\u0259n Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131 t\u0259kq\u00fctbl\u00fc d\u00fcnya nizam\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131, hegemonlu\u011funun d\u00fcnyaya q\u0259bul etdirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259dric\u0259n onillikl\u0259r boyu haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 layih\u0259l\u0259ri realla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259qam axtar\u0131rd\u0131. Bel\u0259 imkan 2001-ci il 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra yarand\u0131. Qlobal hegemonlu\u011fun d\u00fcnyaya q\u0259bul etdirilm\u0259sinin kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u00e7\u0259tinliyi el\u0259 bir strateji konsepsiyan\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edirdi ki, onun realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin AB\u015e-\u0131n \u0259traf\u0131nda birl\u0259\u015fm\u0259sini m\u00fcmk\u00fcn etsin ki, Va\u015finqtonda ba\u015f vermi\u015f 11 sentyabr terror hadis\u0259l\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn buna imkan verdi.<\/p>\n<p>M\u00f6vcud politoloji fikir\u0259 g\u00f6r\u0259, AB\u015e-da 11 sentyabr terror aktlar\u0131 &#8220;soyuq m\u00fcharib\u0259&#8221;y\u0259 v\u0259 onun do\u011furdu\u011fu qloballa\u015fmaya reaksiya olaraq onun r\u0259mzi olan strukturlara qar\u015f\u0131 qloballa\u015fman\u0131n \u00f6nc\u00fcl\u00fc olan bir \u00f6lk\u0259d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259sad\u00fcfi hesab etm\u0259k olmaz. 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131n AB\u015e-\u0131n simvolu olan D\u00fcnya Ticar\u0259t M\u0259rk\u0259zin\u0259 v\u0259 h\u0259rbi g\u00fcc\u00fcn\u00fcn simvolu olan Pentaqona qar\u015f\u0131 y\u00f6n\u0259ldilm\u0259si kifay\u0259t q\u0259d\u0259r inc\u0259 \u015ftrixl\u0259r\u0259 malikdir. Bununla bel\u0259, 11 sentyabr\u0131 d\u00fcnya nizam\u0131 tarixinin d\u00f6n\u00fc\u015f n\u00f6qt\u0259si hesab etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r tutarl\u0131 faktorlar, eyni zamanda sual do\u011furan bir xeyli m\u0259qamlar m\u00f6vcuddur. Bu h\u00fccumlar n\u0259 adi terror akt\u0131, n\u0259 d\u0259 h\u0259r hans\u0131 d\u0259h\u015f\u0259t \u015fousu idi, baxmayaraq ki, 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra AB\u015e-\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131q etdiyi antiterror koalisiyas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259r\u0131 terrorizmd\u0259n m\u00fcdafi\u0259 olunmaq v\u0259 onu \u00f6nl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn birl\u0259\u015fmi\u015f, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin fundamental h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rma\u011f\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259y\u0259n yanl\u0131\u015f t\u0259cr\u00fcb\u0259y\u0259 getmi\u015fdil\u0259r [6, s.26-27].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u018fsas m\u0259tn: <\/strong><\/p>\n<ol>\n<li><strong> Beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 <\/strong><strong>ad\u0131 alt\u0131nda AB\u015e-\u0131n xarici siyas\u0259t <\/strong><strong>x\u0259ttinin prioritetl\u0259ri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>AB\u015e-\u0131n terrora qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flamas\u0131n\u0131 ke\u00e7\u0259n \u0259srin 80-ci ill\u0259rinin \u0259vv\u0259ll\u0259rin\u0259 t\u0259sad\u00fcf etdiyini qeyd ed\u0259n m\u00fc\u0259llifl\u0259r 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rini m\u00fcxt\u0259lif m\u00f6vqel\u0259rd\u0259n qiym\u0259tl\u0259ndirirdil\u0259r. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, AB\u015e Prezidenti R.Reyqan n\u0259inki \u0130raq\u0131 v\u0259 \u0130ran\u0131, habel\u0259 \u015eimali Koreyan\u0131 da &#8220;\u015f\u0259r \u00fc\u00e7buca\u011f\u0131&#8221;na aid etmi\u015f v\u0259 bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin adlar\u0131n\u0131 terroru d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin siyah\u0131s\u0131na salm\u0131\u015fd\u0131. AB\u015e-\u0131n Liviyan\u0131 terrorizmi himay\u0259 etm\u0259kd\u0259 t\u0259qsirl\u0259ndirm\u0259si Liviyan\u0131n qeyri-kapitalist yolu se\u00e7m\u0259si v\u0259 Liviya m\u00fcxalif\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 apard\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131 idi. Bel\u0259 ki, 1980-ci ilin aprelind\u0259 Liviya Prezidenti M.Q\u0259ddafi liviyal\u0131 siyasi m\u00fchacirl\u0259rin v\u0259t\u0259n\u0259 qay\u0131tmalar\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etdi v\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259t\u0259 Q\u0259rbi Avropada v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 20 liviyal\u0131 dissident \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. 1981-ci ilin may\u0131nda R.Reyqan Va\u015finqtondak\u0131 Liviya s\u0259firliyinin ba\u011flanmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etdikd\u0259n sonra M.Q\u0259ddafi AB\u015e prezidentinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u0259sin\u0259 haz\u0131rla\u015fma\u011fa dair \u0259mr verdi. Liviyan\u0131n \u0259razi sular\u0131 amerikanlar \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u011fland\u0131. AB\u015e-\u0131n Aral\u0131q d\u0259nizind\u0259ki 6-c\u0131 donanmas\u0131 1981-ci ilin avqustunda Liviyaya qar\u015f\u0131 h\u0259rbi \u0259m\u0259liyyata ba\u015flad\u0131, cavab\u0131nda Liviya radikallar\u0131 Q\u0259rbi Avropada bir ne\u00e7\u0259 terror akt\u0131 t\u00f6r\u0259tdil\u0259r. AB\u015e v\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259 aviasiyas\u0131n\u0131n Tripoliy\u0259 havadan endirdiyi z\u0259rb\u0259l\u0259r d\u0259 g\u00f6zl\u0259nil\u0259n n\u0259tic\u0259ni verm\u0259di, baxmayaraq ki, 1986-c\u0131 ilin aprelind\u0259 M.Q\u0259ddafinin komanda m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259ri bombardman edildiyi zaman iki o\u011flu yaraland\u0131, q\u0131z\u0131 is\u0259 h\u0259lak oldu [5, s.78]. Bununla bel\u0259, Liviyan\u0131 g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fc strateji x\u0259td\u0259n v\u0259 SSR\u0130 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qdan n\u0259inki \u00e7\u0259kindirm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131, \u0259ksin\u0259, Liviya-SSR\u0130 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri daha da istil\u0259\u015f\u0259r\u0259k strateji partnyorlu\u011fa \u00e7evrildi.<\/p>\n<p>AB\u015e \u0259slind\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259ni \u00f6z\u00fcn\u0259m\u0259xsus qaydada, daha d\u0259qiq des\u0259k, d\u00f6vl\u0259t terrorizmi yolu il\u0259 apar\u0131rd\u0131. Buna \u0259n bariz n\u00fcmun\u0259 kimi 1985-ci ilin iyununda F\u0259l\u0259stind\u0259ki q\u0131r\u011f\u0131nlara etiraz olaraq Romadan Afinaya u\u00e7an t\u0259yyar\u0259nin qa\u00e7\u0131r\u0131lmas\u0131na A\u011f ev t\u0259r\u0259find\u0259n cavab t\u0259dbirl\u0259rini g\u00f6st\u0259rm\u0259k olar. Bu hadis\u0259d\u0259n sonra AB\u015e-\u0131n m\u00fcdafi\u0259 naziri K.Vaynberqer b\u0259yan etmi\u015fdi ki, bu, m\u00fcharib\u0259 idi v\u0259 bu h\u0259r\u0259k\u0259td\u0259n sonra h\u0259qiqi m\u00fcharib\u0259 ba\u015flad\u0131. M\u0259hz R.Reyqan\u0131n prezidentliyi d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 AB\u015e-da terrorizm daim istifad\u0259 olunan termin\u0259 v\u0259 c\u0259za \u00fcsuluna \u00e7evrildi v\u0259 &#8220;demokratiyaya qar\u015f\u0131 f\u0259aliyy\u0259t&#8221; anlay\u0131\u015f\u0131 kimi istifad\u0259 olunma\u011fa ba\u015flad\u0131. NATO-nun 1990-c\u0131 ild\u0259 ke\u00e7iril\u0259n London sammitind\u0259 beyn\u0259lxalq terrorizm &#8220;soyuq m\u00fcharib\u0259&#8221;d\u0259n sonra istifad\u0259 edil\u0259n \u0259n m\u00fch\u00fcm t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rd\u0259n biri m\u0259nas\u0131n\u0131 qazand\u0131. Bununla bel\u0259, 1990-c\u0131 ill\u0259rin ortalar\u0131na q\u0259d\u0259r AB\u015e ictimaiyy\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn terror d\u00f6vl\u0259tin xaricd\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n diplomatik v\u0259 ya h\u0259rbi obyektl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 kimi g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 daha ciddi \u015f\u0259kild\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t verilm\u0259si ona g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131 ki, AB\u015e bu m\u00fcbariz\u0259ni daha s\u0259m\u0259r\u0259li etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 m\u00fcbariz\u0259ni aparan d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri maliyy\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 ba\u015flamaqla onlar\u0131 bu m\u00fcbariz\u0259y\u0259 qo\u015fulma\u011fa nail oldu. Bu m\u0259qs\u0259dl\u0259 1976-1977-ci ill\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n terror hadis\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259laq\u0259dar h\u0259min ild\u0259 AB\u015e-\u0131n etdiyi b\u00fct\u00fcn yard\u0131mlar\u0131n 68 faizi Argentinan\u0131n, Braziliyan\u0131n v\u0259 \u00c7ilinin pay\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fd\u00fc. 1979-cu ild\u0259 Lat\u0131n Amerikas\u0131 \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 h\u0259rbi yard\u0131m \u00fc\u00e7\u00fcn 32,1 milyon dollar, 1980-ci ild\u0259 38,7 milyon dollar v\u0259sait ayr\u0131lm\u0131\u015fd\u0131 [15, s.416-417]. Nikaraqua xalq\u0131n\u0131n q\u0259l\u0259b\u0259sind\u0259n sonra AB\u015e M\u0259rk\u0259zi Amerika \u00f6lk\u0259l\u0259rin\u0259 yard\u0131m\u0131 art\u0131rma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015fd\u0131 ki, sosial ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Nikaraquada bu c\u00fcr ir\u0259lil\u0259yi\u015fl\u0259r\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 qabil olanlar\u0131n m\u00f6vqeyi m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilsin. AB\u015e D\u00f6vl\u0259t katibinin Amerika qit\u0259si i\u015fl\u0259ri \u00fczr\u0259 k\u00f6m\u0259k\u00e7isi a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 etiraf etmi\u015fdi ki, bu h\u00f6kum\u0259tl\u0259rin t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 g\u00f6st\u0259ril\u0259n yard\u0131mlar bizim says\u0131z-hesabs\u0131z v\u0259 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259nafel\u0259rimizin m\u00f6hk\u0259ml\u0259ndirilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm vasit\u0259dir [16, s.124-126]. AB\u015e \u0259slind\u0259 bununla g\u0259l\u0259c\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn planla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 hegemonlu\u011fun yollar\u0131n\u0131 t\u0259mizl\u0259yirdi.<\/p>\n<p>Az\u0259rbaycanl\u0131 m\u00fc\u0259llifl\u0259rd\u0259n E.Q\u0259l\u0259nd\u0259rova yaz\u0131rd\u0131 ki, terrorizm m\u00fcasir d\u00f6vr\u00fcn \u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li, \u00e7\u0259tin proqnozla\u015fd\u0131r\u0131lan v\u0259 getdikc\u0259 daha m\u00fcxt\u0259lif formalar \u0259ld\u0259 ed\u0259n, daha h\u0259d\u0259l\u0259yici miqyaslar alan t\u0259zah\u00fcrl\u0259rd\u0259n biridir. Terror aktlar\u0131 insan t\u0259l\u0259fat\u0131 il\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259nir, b\u00f6y\u00fck insan k\u00fctl\u0259l\u0259rin\u0259 g\u00fccl\u00fc psixoloji t\u0259zyiq g\u00f6st\u0259rir, yenid\u0259n b\u0259rpas\u0131 b\u0259z\u0259n m\u00fcmk\u00fcn olmayan maddi v\u0259 m\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259ri m\u0259hv edir, d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda nifaq sal\u0131r, m\u00fcharib\u0259l\u0259r\u0259, sosial v\u0259 milli qruplar aras\u0131nda inams\u0131zl\u0131\u011f\u0131n v\u0259 nifr\u0259tin yaranmas\u0131na s\u0259b\u0259b olur. Son \u0259sr boyunca terrorizm bir hadis\u0259 kimi t\u0259zah\u00fcr\u00fcn\u00fc \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259yi\u015fmi\u015fdir [4, s.103]. Qeyd edil\u0259nl\u0259r b\u00fct\u00fcn inc\u0259liyi il\u0259 2001-ci il 11 sentyabr terror hadis\u0259l\u0259rind\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc n\u00fcmayi\u015f etdirmi\u015fdi<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, XX \u0259srin 90-c\u0131 ill\u0259rind\u0259 terror hadis\u0259l\u0259rinin \u0259sas\u0259n Yax\u0131n \u015e\u0259rq regionunda, x\u00fcsusil\u0259 \u0130raqda, Suriyada, F\u0259l\u0259stind\u0259, Y\u0259m\u0259nd\u0259 v\u0259 s. \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 ba\u015f verm\u0259sini bu d\u00f6vr\u0259 aid statistika da \u0259yani olaraq g\u00f6st\u0259rir. Bu d\u00fcnya imperializminin neom\u00fcst\u0259ml\u0259k\u0259\u00e7ilik siyas\u0259tin\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259nin geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f formas\u0131 hesab edilir. Bel\u0259 ki, \u0130raqda, Y\u0259m\u0259nd\u0259, Suriyada, Somalid\u0259, Tanzaniyada, Keniyada v\u0259 s. \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 ba\u015f ver\u0259n terror aktlar\u0131nda ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 terror\u00e7ular\u0131n i\u00e7\u0259risind\u0259 Usam\u0259 bin Ladenin d\u0259 ad\u0131na rast g\u0259linirdi. AB\u015e-dak\u0131 D\u00fcnya Ticar\u0259t M\u0259rk\u0259zin\u0259 v\u0259 Pentaqona edil\u0259n h\u00fccumlarla ba\u011fl\u0131 c\u0259mi iki g\u00fcn sonra U.bin Ladenin ad\u0131n\u0131n \u00e7\u0259kilm\u0259si elmi-siyasi fikird\u0259 bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fczakir\u0259 edil\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 suallar do\u011furdu. Bu \u015f\u0259xsin v\u0259 onun r\u0259hb\u0259rlik etdiyi \u018fl-Qaida t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca h\u0259d\u0259fl\u0259ri q\u0259rby\u00f6n\u00fcml\u00fc hesab etdikl\u0259ri h\u00f6kum\u0259tl\u0259ri aradan qald\u0131rmaq v\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s yerl\u0259ri kafirl\u0259rin \u0259lind\u0259n xilas etm\u0259k idi [21].<\/p>\n<p>Yeni minilliyin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n AB\u015e-\u0131n hegemonluq ambisiyalar\u0131n\u0131n x\u00fcsusil\u0259 g\u00fccl\u0259nm\u0259si onun h\u0259m daxili, h\u0259m d\u0259 xarici siyas\u0259tind\u0259 a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunurdu. Bu bax\u0131mdan \u00f6n\u0259mil fakt ondan ibar\u0259t idi ki, AB\u015e-da 2000-ci il prezident se\u00e7kil\u0259rind\u0259 qalib g\u0259l\u0259n C.Bu\u015fun \u0259hat\u0259si \u0259sas\u0259n m\u00fch\u00fcm \u015firk\u0259tl\u0259rin menecerl\u0259ri, ya da k\u0259\u015ffiyyat orqanlar\u0131nda b\u00f6y\u00fck v\u0259zif\u0259l\u0259r tutan \u015f\u0259xsl\u0259r idil\u0259r. Bu C.Bu\u015fa imkan verirdi ki, ata C.Bu\u015fun ed\u0259 bilm\u0259diyini etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flas\u0131n. Bunun \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e-\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya t\u0259cav\u00fcz\u00fcn qurban\u0131 kimi t\u0259qdim etm\u0259k v\u0259 ekiz q\u00fcll\u0259l\u0259ri qurban verm\u0259k laz\u0131m g\u0259lirdi. T\u0259sad\u00fcfi deyildi ki, 11 sentyabr hadis\u0259sind\u0259n sonra bu g\u00fcn\u0259d\u0259k ba\u015f ver\u0259nl\u0259r v\u0259 g\u00fcd\u00fcl\u0259n m\u0259qs\u0259dl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259r d\u00fcnya k\u00fctl\u0259vi infarmasiya vasit\u0259l\u0259rind\u0259, q\u0259rb, rus, t\u00fcriy\u0259li m\u00fc\u0259llifl\u0259rin t\u0259dqiqatlar\u0131nda davam etm\u0259kd\u0259dir. Bu m\u00fczakir\u0259l\u0259rin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 Amerikan\u0131n hadis\u0259l\u0259rd\u0259n sonra b\u0259yan etdiyi antiterror strategiyas\u0131n\u0131 v\u0259 onun uza\u011faged\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259rini anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn vacibdir.<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq terror t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n, \u201c\u018fl-Qaid\u0259\u201d terror t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n r\u0259hb\u0259ri Usam\u0259 bin Laden 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n xeyli \u0259vv\u0259l, 1998-ci ild\u0259 AB\u015e-\u0131n islam d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 yeritdiyi siyas\u0259t\u0259 cavab olaraq Q\u0259rb\u0259 m\u00fcharib\u0259 elan ed\u0259nd\u0259 he\u00e7 kim bunu ciddi q\u0259bul etm\u0259mi\u015fdi. Bununla bel\u0259, AB\u015e kapitalizminin simvollar\u0131 say\u0131lan binalara edil\u0259n q\u0259fil h\u00fccumlar\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 d\u0259h\u015f\u0259tli v\u0259ziyy\u0259ti BMT t\u0259r\u0259find\u0259n anti-terror B\u0259yannam\u0259sinin meydana g\u0259lm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b oldu. \u018fvv\u0259ll\u0259r Q\u0259rb \u00fc\u00e7\u00fcn potensial olaraq xarakteriz\u0259 edil\u0259n terror t\u0259hl\u00fck\u0259si 2001-ci ilin 11 sentyabr\u0131ndan sonra reall\u0131\u011fa \u00e7evrildi. 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra d\u00fcnyada ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin, antiterror kampaniyalar\u0131n\u0131n politoloji t\u0259hlili AB\u015e-\u0131n b\u00f6y\u00fck perspektivl\u0259r\u0259 malik m\u0259krli niyy\u0259tl\u0259rinin oldu\u011funa \u015f\u00fcbh\u0259l\u0259r yaratd\u0131. T\u00fcrkiy\u0259, Rusiya, \u0259r\u0259b v\u0259 Q\u0259rb politoloji fikrinin n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 f\u0259rqli m\u00f6vqel\u0259r s\u0259sl\u0259ndirm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar ki, bu m\u00f6vqel\u0259r h\u0259m obyektiv, h\u0259m d\u0259 q\u0259r\u0259zli xarakter da\u015f\u0131y\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><strong> M\u00fcasir politoloji fikird\u0259 AB\u015e-da <\/strong><strong>11 sentyabr 2001-ci il terror <\/strong><strong>hadis\u0259l\u0259rinin mahiyy\u0259ti v\u0259 <\/strong><strong>m\u0259qs\u0259dl\u0259rinin t\u0259hlili<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u00fcrk m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n C.\u00d6zdiker, S.\u00c7ay\u00e7\u0131, B.D\u0259d\u0259o\u011flu v\u0259 ba\u015fqalar\u0131 11 sentyabr terror akt\u0131n\u0131n AB\u015e-\u0131n \u00f6z\u00fc t\u0259r\u0259find\u0259n planla\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irildiyini qeyd edirdil\u0259r. Bu m\u00fc\u0259llifl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, AB\u015e Konqresinin 11 sentyabr komissiyas\u0131n\u0131n hesabat\u0131 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131ld\u0131qda AB\u015e r\u0259hb\u0259rliyinin bu h\u00fccumlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 asanl\u0131qla ala bil\u0259c\u0259yini a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6rm\u0259k m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rinin \u0259h\u0259miyy\u0259tini v\u0259 uza\u011faged\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259rinin b\u00f6y\u00fckl\u00fcy\u00fcn\u00fc n\u0259z\u0259r\u0259 alsaq, \u018ffqan\u0131stan da\u011flar\u0131nda yerl\u0259\u015fm\u0259kl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 aparan ki\u00e7ik islam d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri qrupunun bel\u0259 bir \u0259m\u0259liyyat ke\u00e7irm\u0259si ehtimal\u0131 el\u0259 d\u0259 inand\u0131r\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u00fcr. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131n \u018ffqan\u0131stan da\u011flar\u0131nda \u0130slam inqilab\u00e7\u0131s\u0131 rolunu oynayan AB\u015e-\u0131n ke\u00e7mi\u015f MK\u0130 \u0259m\u0259kda\u015flar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si d\u0259 m\u00fcmk\u00fcn deyildir. Lakin hadis\u0259l\u0259rd\u0259n d\u0259rhal sonra h\u0259d\u0259f kimi AB\u015e-da ba\u015f vermi\u015f terror hadis\u0259l\u0259rinin s\u0259b\u0259bkar\u0131 ola bil\u0259c\u0259k d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin deyil, Usam\u0259 bin Ladenin g\u00f6st\u0259rilm\u0259si terror hadis\u0259sinin sui-q\u0259sd oldu\u011funun v\u0259 ciddi \u015f\u0259kild\u0259 planla\u015fd\u0131r\u0131laraq h\u0259yata ke\u00e7irildiyinin g\u00f6st\u0259ricisidir [14, s.96-98]. T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, \u00e7ox tezlikl\u0259 dig\u0259r m\u00fc\u0259llifl\u0259rin d\u0259 analoji n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259ldiyini g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Ba\u015f vermi\u015f terror hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra AB\u015e-\u0131n antiterror koalisiyas\u0131 yaradaraq terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 sistemli m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 ya BMT-nin r\u0259hb\u0259rliyi alt\u0131nda Antiterror Sisteminin yarad\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fcr\u00fck, \u0259ksin\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda \u00f6z\u00fcn\u00fcn qlobal hegemonlu\u011funu yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik ki, bunun hans\u0131 perspektivl\u0259r\u0259 g\u0259tir\u0259c\u0259yi nam\u0259lumdur, m\u0259lum olan d\u00fcnya siyas\u0259tind\u0259 hegemonlu\u011fa nail olmaqd\u0131r.<\/p>\n<p>H\u0259r hans\u0131 terror akt\u0131 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 onun yaratd\u0131\u011f\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin m\u00fczakir\u0259sind\u0259n ba\u015flan\u0131r. B.D\u0259d\u0259o\u011flu v\u0259 E.\u00c7itlio\u011flu kimi m\u00fc\u0259llifl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, AB\u015e liderl\u0259ri M\u0259rk\u0259zi K\u0259\u015ffiyyat \u0130dar\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n yeti\u015fdirilmi\u015f \u018fl-Qaid\u0259 terror\u00e7ular\u0131n\u0131n 11 sentyabr h\u00fccumundan sonra S.Hantinqtonun \u201csivilizasiyalar\u0131n toqqu\u015fmas\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131nda ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc yeni strategiyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131r. Onlar bunu &#8220;terror\u00e7uluqla m\u00fcharib\u0259&#8221; adland\u0131r\u0131rd\u0131lar. Bu m\u00fcharib\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131 qoyan 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131n AB\u015e x\u0259fiyy\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n x\u0259b\u0259ri olmadan h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259 bilm\u0259si m\u00fcmk\u00fcn deyildir. M\u00fc\u0259llifl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, \u0259slind\u0259 \u018fl-Qaid\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn m\u0259lumatlar AB\u015e k\u0259\u015ffiyyat\u0131n\u0131n \u0259lind\u0259 idi. Lakin Amerika d\u0259rin d\u00f6vl\u0259tinin apar\u0131c\u0131 \u201c\u015fahinl\u0259ri\u201dnin m\u0259xfi maraqlar\u0131 ucbat\u0131ndan bu \u0259laq\u0259l\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259sinin \u00fcst\u00fc, y\u0259qin ki, he\u00e7 vaxt a\u00e7\u0131lmayacaqd\u0131r. AB\u015e-\u0131n simvollar\u0131 olan binalara h\u00fccumlar\u0131 din ad\u0131na h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyini d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n bir fanatik deyil, d\u00f6vl\u0259t aparat\u0131nda Prezident C.Bu\u015fu istiqam\u0259tl\u0259ndirm\u0259yi bacaran bir qrup d\u00fcnya nizam\u0131na t\u0259sir etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdir [7, s.29;9, s.5-6].<\/p>\n<p>Toplanm\u0131\u015f materiallar\u0131n t\u0259hlili g\u00f6st\u0259rir ki, Usam\u0259 bin Ladenin terror t\u0259\u015fkilat\u0131 yaratmaq v\u0259 inki\u015faf etdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn iqtisadi imkanlar\u0131 yet\u0259rli olmu\u015fdu. Lakin m\u0259nb\u0259l\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, bu t\u0259\u015fkilat\u0131n yaranmas\u0131nda h\u0259qiq\u0259t\u0259n diqq\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n ba\u015fl\u0131ca m\u0259qam AB\u015e-\u0131n onun yarad\u0131lmas\u0131nda olan roludur. AB\u015e 1993-c\u00fc ild\u0259n sonra bir \u00e7ox qanl\u0131 aksiyalar\u0131n t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131 kimi g\u00f6st\u0259rdiyi U. bin Ladenin h\u0259bsin\u0259 uzun m\u00fcdd\u0259t order verm\u0259mi\u015fdi. Onun \u00fc\u00e7\u00fcn ilk h\u0259bs orderi 1998-ci ild\u0259 Liviya m\u0259hk\u0259m\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n onun iki alman m\u0259xfi agentinin q\u0259tlind\u0259 i\u015ftirak\u0131 s\u00fcbut edildikd\u0259n sonra verilmi\u015fdi. T\u00fcrk t\u0259dqiqat\u00e7\u0131s\u0131 E.Soltan qeyd edirdi ki, U. bin Ladend\u0259n daha \u00e7ox AB\u015e-\u0131n daxilind\u0259ki bir qrup dig\u0259r qruplarla y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q ed\u0259r\u0259k 11 sentyabr terror aktlar\u0131n\u0131 h\u0259m planla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, h\u0259m d\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdil\u0259r [10, s.30].<\/p>\n<p>M\u00fcasir Q\u0259rb m\u0259tbuat\u0131nda, habel\u0259 t\u0259dqiqatlarda beyn\u0259lxalq terrorizm fenomeni bir \u00e7ox hallarda birt\u0259r\u0259fli yana\u015fmaya m\u0259ruz qal\u0131r, AB\u015e t\u0259cav\u00fcz\u00fcn qurban\u0131 kimi t\u0259qdim edilm\u0259kl\u0259 onun bundan sonrak\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin\u0259 haqq qazand\u0131r\u0131l\u0131r. Qeyd etdiyimiz kimi, 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131n m\u0259ntiqi izah\u0131 AB\u015e-\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015f m\u0259krli planlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi, bu hadis\u0259y\u0259 d\u00fcnyada t\u0259k hegemon qalma\u011fa imkan ver\u0259n bir f\u00fcrs\u0259t kimi bax\u0131l\u0131rd\u0131. H\u00fccumlar\u0131n nec\u0259 ba\u015f verm\u0259si, AB\u015e-\u0131n m\u00fcdafi\u0259 sisteminin imkanlar\u0131 v\u0259 d\u0259ymi\u015f z\u0259r\u0259rin d\u0259r\u0259c\u0259si birlikd\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndirildikd\u0259 m\u0259lum olur ki, A\u011f ev r\u0259hb\u0259rliyi bu h\u00fccumlar\u0131 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bli\u011fat m\u0259qs\u0259dil\u0259 planla\u015fd\u0131raraq h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdir. Terrordan xeyli sonra yay\u0131lan informasiyalarda h\u0259min g\u00fcn g\u00f6yd\u0259l\u0259nl\u0259rd\u0259 y\u0259hudi m\u0259n\u015f\u0259li he\u00e7 k\u0259sin olmad\u0131\u011f\u0131 bildirilirdi. AB\u015e ictimai fikird\u0259 yaranm\u0131\u015f nifr\u0259ti \u015e\u0259rq\u0259 istiqam\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn informasiya vasit\u0259l\u0259rind\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 t\u0259bli\u011fatla terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259d\u0259 laz\u0131mi d\u0259st\u0259yi qazand\u0131. Terror akt\u0131ndan sonra b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6z\u00fc CNN televiziyas\u0131nda canl\u0131 yay\u0131mlanan x\u0259b\u0259rl\u0259rd\u0259 idi, AB\u015e t\u0259bli\u011fat ma\u015f\u0131n\u0131 tam g\u00fcc\u00fc il\u0259 i\u015fl\u0259yirdi. V.Laqur, G.Timoti kimi Q\u0259rb m\u00fc\u0259llifl\u0259ri islam \u00f6lk\u0259l\u0259rini h\u0259d\u0259f\u0259 alsalar da, prezident C.Bu\u015f bunu m\u00fcs\u0259lman d\u00fcnyas\u0131na qar\u015f\u0131 dini m\u00fcharib\u0259 kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verm\u0259k fikrini s\u00f6zd\u0259 pisl\u0259yirdi. Halbuki, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 enerji qaynaqlar\u0131n\u0131n bol oldu\u011fu Orta v\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq co\u011frafiyas\u0131na diqq\u0259t yetir\u0259rk\u0259n g\u00f6r\u00fcr\u00fck ki, burada Rusiya v\u0259 \u00c7inin n\u00fcfuzu daha b\u00f6y\u00fckd\u00fcr, onlar\u0131n b\u00f6lg\u0259 \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131 buradak\u0131 tarazl\u0131qlar\u0131n \u0259vv\u0259lki d\u00f6vrl\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 d\u0259yi\u015fdiyini g\u00f6st\u0259rirdi. Bunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn AB\u015e-\u0131n, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 Q\u0259rbin s\u0259yl\u0259ri yet\u0259rli olmam\u0131\u015fd\u0131. Bel\u0259 ki, Rusiya v\u0259 \u00c7inin Yax\u0131n \u015e\u0259rq siyas\u0259ti \u00fcmumilikd\u0259 Q\u0259rbin inki\u015faf etmi\u015f imperialist d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin siyas\u0259tind\u0259n \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 f\u0259rql\u0259nirdi v\u0259 \u0259r\u0259b \u00f6lk\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131q v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 faydal\u0131 iqtisadi \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131 \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015fdu [12, s.109-114; 13, s.217-219]. Haz\u0131rda BR\u0130KS-in yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 geni\u015fl\u0259ndirilm\u0259kd\u0259 oldu\u011fu d\u00f6vrd\u0259 onunla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6lk\u0259l\u0259rin say\u0131 bunun g\u00f6st\u0259ricisidir.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259, terror\u00e7uluqda f\u0259aliyy\u0259t formalar\u0131 zamanla d\u0259yi\u015fir, bununla birlikd\u0259 t\u0259\u015fkilati strukturlar\u0131n v\u0259 \u00fczvl\u0259rin \u00fcnsiyy\u0259tinin d\u0259 d\u0259yi\u015fdiyini m\u00fc\u015fahid\u0259 edirik. Halbuki, \u00e7ox da\u011f\u0131n\u0131q bir qurulu\u015fa sahib kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n \u018fl-Qaid\u0259 kimi b\u0259zi t\u0259\u015fkilatlar\u0131n diqq\u0259t\u0259layiq bir sistem\u0259 sahib oldu\u011funu da g\u00f6r\u00fcr\u00fck. \u018fl-Qaid\u0259 t\u0259k bir struktur deyil, bir \u00e7ox alt qruplar\u0131 olan v\u0259 dig\u0259r t\u0259\u015fkilatlar t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n bir t\u0259\u015fkilati qurulu\u015fa malikdir. \u018fl-Qaid\u0259 v\u0259 buna b\u0259nz\u0259r t\u0259\u015fkilatlar\u0131n kimin hans\u0131 s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 oldu\u011funu v\u0259 ya bu c\u00fcr t\u0259\u015fkilatlar\u0131n b\u0259zi insanlar\u0131 y\u00f6nl\u0259ndirdiyi kimi maskalanan m\u00fc\u0259yy\u0259n subyektl\u0259rin olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilm\u0259k m\u00fcmk\u00fcns\u00fczd\u00fcr. Eynil\u0259, bombardman\u00e7\u0131lar\u0131n \u201c\u018fl-Qaid\u0259\u201d t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6nd\u0259rildiyinin d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u0259si v\u0259 \u201cpartla\u201d \u0259mrinin haradan verilm\u0259si d\u0259 ciddi suallar d\u00f6\u011furur.<\/p>\n<p>AB\u015e-da 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcasir K\u0130V-in, politoloqlar\u0131n, diplomatlar\u0131n, ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131n f\u0259rqli m\u00fcnasib\u0259tinin olmas\u0131 onun n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 ziddiyy\u0259tli fenomen oldu\u011funun g\u00f6st\u0259ricisidir. U. bin Ladenin \u015f\u0259xsiyy\u0259tin\u0259 yana\u015fma da kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u00fcxt\u0259lifdir. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259, Usam\u0259 bin Laden AB\u015e-\u0131n ail\u0259 sirridir. Bel\u0259 ki, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259, Bu\u015f ail\u0259si il\u0259 bin Laden ail\u0259si aras\u0131nda \u00e7ox\u015fax\u0259li ticar\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ri AB\u015e-la S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131 aras\u0131ndak\u0131 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qdan qat-qat s\u0131xd\u0131r. Usam\u0259 bin Ladenin qarda\u015flar\u0131 Q\u0259rb universitetl\u0259rini bitirdikd\u0259n sonra bu \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 s\u0131x \u0259laq\u0259l\u0259r qurark\u0259n bin Laden \u0259r\u0259b (x\u00fcsus\u0259n d\u0259 v\u0259hhabi) t\u0259hsili al\u0131b v\u0259 buna uy\u011fun h\u0259yat t\u0259rzi ke\u00e7irib. Bununla bel\u0259, Bu\u015f ail\u0259si il\u0259 m\u00fch\u00fcm i\u015f ortaql\u0131\u011f\u0131 olan ail\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259rini he\u00e7 vaxt k\u0259sm\u0259mi\u015f, \u0259ksin\u0259 daha da geni\u015fl\u0259ndirmi\u015fdi. Dem\u0259li, Usam\u0259 bin Laden v\u0259 \u0259traf\u0131ndak\u0131lar\u0131n bir \u00e7oxu \u201c\u018fl-Qaid\u0259\u201dnin komandirl\u0259ri v\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u00e7\u00fcl\u0259ri qismind\u0259 AB\u015e-\u0131n d\u00fc\u015fm\u0259nl\u0259ri deyil, onun agentl\u0259ridir [11, s. 122-124]. Bel\u0259d\u0259, Prezident C.Bu\u015fun \u00f6z ticar\u0259t orta\u011f\u0131 v\u0259 agentini terrorizmd\u0259 ittiham etm\u0259si v\u0259 fiziki c\u0259h\u0259td\u0259n m\u0259hv etm\u0259sinini, A\u011f evin s\u0259r\u0259ncam\u0131nda olan K\u0130V-\u0259 t\u0259tbiq edil\u0259n senzuran\u0131 nec\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k olar?!<\/p>\n<p>Va\u015finqtonda t\u00f6r\u0259dil\u0259n terror hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra ba\u015f ver\u0259nl\u0259rin t\u0259hlili bu terror hadis\u0259sinin h\u0259min d\u00f6vl\u0259tin k\u0259\u015ffiyyat xidm\u0259tinin i\u015fi olmas\u0131 n\u0259tic\u0259sin\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 imkan verir. Bel\u0259 ki, 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131n arxas\u0131nda duran \u0259sas siyasi m\u0259qs\u0259din Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 AB\u015e y\u00f6n\u00fcml\u00fc \u0259r\u0259b rejiml\u0259rini devirm\u0259k oldu\u011funu dem\u0259y\u0259 kifay\u0259t q\u0259d\u0259r tutarl\u0131 \u0259saslar var. \u018fl-Qaid\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda AB\u015e-\u0131n \u018ffqan\u0131stana v\u0259 \u0130raqa girm\u0259sini &#8220;x\u00fcsusi m\u0259\u015fq&#8221; kimi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k olar. Yaranm\u0131\u015f \u015f\u0259raitd\u0259 \u018fl-Qaid\u0259nin m\u00fcbariz\u0259ni davam etdirm\u0259sinin \u0259n m\u00fch\u00fcm s\u0259b\u0259bi Q\u0259rb\u0259 qar\u015f\u0131 \u0259zilmi\u015f \u015e\u0259rq co\u011frafiyas\u0131n\u0131n m\u00fcqavim\u0259tini \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259sidir. Bundan \u0259lav\u0259, b\u00f6lg\u0259nin co\u011frafi qurulu\u015fu, siyasi n\u00fcfuzunun z\u0259ifliyi, bu sah\u0259d\u0259 k\u0259\u015ffiyyat m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n \u0259ld\u0259 edilm\u0259sinin \u00e7\u0259tinliyi kimi faktorlar t\u0259\u015fkilat\u0131n uzun ill\u0259r s\u00fcquta u\u011frad\u0131la bilm\u0259m\u0259sinin m\u00fch\u00fcm s\u0259b\u0259bl\u0259rind\u0259ndir. AB\u015e-\u0131n Yax\u0131n \u015e\u0259rq siyas\u0259tin\u0259 stimul ver\u0259n d\u0259 m\u0259hz bu idi.<\/p>\n<p>N\u0259z\u0259r\u0259 almaq laz\u0131md\u0131r ki, \u201c\u018fl-Qaid\u0259\u201dnin siyasi bazas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n m\u00fccahidl\u0259r t\u0259kc\u0259 m\u0259dr\u0259s\u0259 t\u0259limi ke\u00e7mi\u015f 2500 n\u0259f\u0259rin \u00f6z \u0259traf\u0131nda yaratd\u0131\u011f\u0131 250 min n\u0259f\u0259rlik bir silahl\u0131 q\u00fcvv\u0259d\u0259n ibar\u0259t deyildir, baxmayaraq ki,onlara silahl\u0131 t\u0259liml\u0259r Pakistan ordusu t\u0259r\u0259find\u0259n AB\u015e il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 verilmi\u015fdi. Taliban \u00fczvl\u0259rin\u0259 \u00f6zl\u0259rind\u0259n ba\u015fqa he\u00e7 kimi m\u00fcs\u0259lman hesab etm\u0259y\u0259n v\u0259hhabi zehniyy\u0259ti a\u015f\u0131lanm\u0131\u015fd\u0131. Bu anlay\u0131\u015fda Qurandak\u0131 ay\u0259l\u0259rin m\u0259cazi m\u0259nalar\u0131na g\u00f6r\u0259 t\u0259fsir v\u0259 t\u0259tbiqi prinsipi \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edir. \u018ffqan\u0131standa SSR\u0130-y\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcharib\u0259 zaman\u0131 \u00f6zl\u0259rini \u201cv\u0259hhabi\u201d adland\u0131ran S\u0259udiyy\u0259 \u018fr\u0259bistan\u0131 qruplar\u0131 qeyri-m\u00fcs\u0259lman humanitar yard\u0131m t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131n i\u015fin\u0259 mane olurdular. Dig\u0259r m\u00fccahid qruplar\u0131 da islam\u0131 d\u00f6z\u00fcms\u00fcz \u015f\u0259rh ed\u0259n \u201cv\u0259hhabi\u201d qruplar\u0131 b\u0259y\u0259nmirdil\u0259r [8, s.31]. M\u0259hz bel\u0259 bir \u015f\u0259raitd\u0259 Usam\u0259 bin Laden AB\u015e-\u0131n t\u0259kidi il\u0259 1996-c\u0131 ild\u0259 Sudan\u0131 t\u0259rk ed\u0259r\u0259k onu q\u0259bul ed\u0259n Taliban h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n yerl\u0259\u015fdirildiyi \u018ffqan\u0131stana k\u00f6\u00e7m\u00fc\u015fd\u00fc. Bu v\u0259ziyy\u0259t Taliban\u0131n b\u00f6lg\u0259d\u0259 yegan\u0259 g\u00fcc\u0259 \u00e7evrilm\u0259sin\u0259 \u015f\u0259rait yaratd\u0131. M\u00fccahidl\u0259rd\u0259n ibar\u0259t ki\u00e7ik bir \u0259r\u0259b icmas\u0131 islama zidd olmaqda ittiham etdikl\u0259ri \u00f6z \u0259r\u0259b h\u00f6kum\u0259tl\u0259rini s\u0259rt cihad\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259ti il\u0259 devirm\u0259k v\u0259 m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rini m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rinin h\u00f6kmranl\u0131\u011f\u0131ndan azad etm\u0259k m\u0259qs\u0259di il\u0259 \u018ffqan\u0131standa m\u0259skunla\u015fd\u0131lar ki, t\u0259dric\u0259n onlar\u0131n sosial bazas\u0131 geni\u015fl\u0259nm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>Art\u0131q s\u00fcbut olunmu\u015fdur ki, \u201c\u018fl-Qaid\u0259\u201d terror t\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n yaranmas\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259t\u0259 ba\u015flamas\u0131 birba\u015fa xarici d\u0259st\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 olmu\u015fdur. Onun Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259 oynad\u0131\u011f\u0131 \u0259n m\u00fch\u00fcm rollardan biri bir \u00e7ox dini qruplar\u0131n radikalla\u015fmas\u0131 v\u0259 bu c\u00fcr qruplar\u0131n f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259rm\u0259diyi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 bu anlay\u0131\u015f\u0131n \u00e7i\u00e7\u0259kl\u0259nm\u0259sini t\u0259min etm\u0259k olub. Fakt kimi qeyd ed\u0259k ki, 1995-ci ild\u0259 Fransada ba\u015f vermi\u015f 8 bomba partlay\u0131\u015f\u0131ndan sonra bu hadis\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7iril\u0259n h\u00fccum\u00e7ular\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131n AB\u015e-\u0131n \u018ffqan\u0131stan v\u0259 Pakistanda qurdu\u011fu partizan d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259lim ke\u00e7dikl\u0259ri ortaya \u00e7\u0131xm\u0131\u015fd\u0131. \u018fl-Qaid\u0259nin t\u0259kba\u015f\u0131na bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 d\u00f6vl\u0259ti h\u0259d\u0259f almas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn deyildi. Bununla bel\u0259, h\u0259d\u0259f dem\u0259k olar ki, tamamil\u0259 AB\u015e-\u0131n n\u0259z\u0259rd\u0259 tutdu\u011fu istiqam\u0259tl\u0259r idi ki, bunlara AB\u015e-\u0131n \u015fidd\u0259tli cavablar\u0131 gecikmirdi. AB\u015e-\u0131n bu c\u00fcr reaksiyas\u0131 is\u0259 q\u0259z\u0259bli insanlar\u0131n t\u0259\u015fkilat s\u0131ralar\u0131na qo\u015fulmas\u0131na s\u0259b\u0259b olurdu. AB\u015e \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 CNN televiziyas\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s azadl\u0131q m\u00fcharib\u0259si kimi t\u0259svir edil\u0259rk\u0259n \u018fl-C\u0259zir\u0259 televiziyas\u0131ndak\u0131 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcl\u0259rd\u0259 AB\u015e insan h\u00fcquq v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131n\u0131 h\u0259d\u0259f alan bir \u015f\u0259r kimi xarakteriz\u0259 edilirdi. CNN televiziyas\u0131 \u018fl-Qaid\u0259ni terrorun q\u0259ddar simas\u0131 il\u0259 t\u0259qdim ed\u0259rk\u0259n, \u018fl-C\u0259zir\u0259 t\u0259\u015fkilat\u0131n b\u0259yanatlar\u0131n\u0131 d\u0259rc edir v\u0259 onlar\u0131 haql\u0131 olaraq g\u00f6st\u0259rirdi. Lakin d\u00fcnya media v\u0259 agentlik s\u0259nayesinin yar\u0131dan \u00e7oxu Q\u0259rb m\u0259rk\u0259zli oldu\u011fundan insanlar\u0131n hadis\u0259l\u0259r\u0259 bax\u0131\u015f\u0131 buna uy\u011fun formala\u015f\u0131rd\u0131 [9, s.14-16].<\/p>\n<p>AB\u015e politoloji fikri v\u0259 k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259rinin 11 sentyabr terror h\u00fccumlar\u0131ndan dini fanatizmi q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rmaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 istifad\u0259 etdiyinin bariz g\u00f6st\u0259ricisi kimi &#8220;islam fundamentalizmi&#8221; anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n ortaya at\u0131lmas\u0131 v\u0259 tirajlanmas\u0131nda g\u00f6r\u00fcr\u00fck. Q\u0259rbin sahib oldu\u011fu informasiya m\u0259kan\u0131nda islam dininin qaydalar\u0131na zidd, h\u0259tta az m\u0259lumatl\u0131 olanlar \u00fc\u00e7\u00fcn bel\u0259 ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fclm\u0259si \u00e7\u0259tin olan anlay\u0131\u015flar v\u0259 fikirl\u0259rin s\u0259sl\u0259ndirilm\u0259si terrorla islam\u0131n \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259sin\u0259 xidm\u0259t edirdi. M\u0259qs\u0259d Amerika hakimiyy\u0259tinin ictimaiyy\u0259t\u0259 t\u0259qdim etdiyi v\u0259 m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n fanatik-terror\u00e7u olmas\u0131 imicini formala\u015fd\u0131rmaq idi. Q\u0259rb ideoloji t\u0259bli\u011fat m\u0259rk\u0259zl\u0259ri xristianl\u0131\u011f\u0131n tarixind\u0259 yer alan dini m\u00fcharib\u0259l\u0259ri, inkivizasiyan\u0131, soyda\u015flar\u0131na tutulan qanl\u0131 divanlar\u0131, &#8220;cadug\u0259r ovlar\u0131n\u0131&#8221;, &#8220;\u0130sa c\u0259miyy\u0259tinin&#8221; terror \u0259m\u0259ll\u0259rini g\u00f6rm\u0259y\u0259r\u0259k islam dinini h\u0259d\u0259f\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fcl\u0259r, halbuki dinimizin tarixind\u0259 qeyd etdikl\u0259rimizin he\u00e7 biri olmam\u0131\u015fd\u0131. &#8220;\u0130slam&#8221; s\u00f6z\u00fcn\u00fcn m\u0259nas\u0131 \u201cs\u00fclh, rifah, t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik\u201d dem\u0259kdir. Geni\u015f bir co\u011frafiyada \u00e7ox y\u00fcks\u0259k sivilizasiya v\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259t h\u00f6km s\u00fcrd\u00fcy\u00fc \u00fc\u00e7\u00fcn bu s\u00f6z \u0259srl\u0259r boyu \u00f6z m\u0259nas\u0131na uy\u011fun ya\u015fam\u0131\u015fd\u0131r. He\u00e7 bir din terroru d\u0259st\u0259kl\u0259mir v\u0259 ya icaz\u0259 vermir. \u00c7\u00fcnki b\u00fct\u00fcn dinl\u0259r istibdad v\u0259 zorak\u0131l\u0131\u011f\u0131n t\u0259\u015fkilatlanmas\u0131na qar\u015f\u0131d\u0131r. Zorak\u0131l\u0131q z\u0259rur\u0259t olmad\u0131qca, dini c\u0259h\u0259td\u0259n d\u00f6z\u00fcml\u00fcl\u00fck reaksiya formas\u0131d\u0131r. \u0130slam tarixind\u0259 ba\u015fqa c\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259nl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 inkvizisiya oduna at\u0131lma n\u00fcmun\u0259si yoxdur. \u0130slam sivilizasiyas\u0131n\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 geni\u015f tolerantl\u0131q m\u00fchitini q\u0259bul ed\u0259 bilm\u0259y\u0259n Q\u0259rb d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri d\u00fcnyada zorak\u0131l\u0131\u011f\u0131n v\u0259 terrorun yay\u0131lmas\u0131na g\u00f6r\u0259 m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131y\u0131rlar. Qeyd ed\u0259k ki, dini ayr\u0131-se\u00e7kilik z\u0259minind\u0259 n\u0259 antiterror koalisiyas\u0131n\u0131 yaratmaq, n\u0259 d\u0259 bu t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 sistemli xarakter verm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyildir.<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, qloballa\u015fma prosesl\u0259ri d\u00fcnya tarazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 pozmaqda, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u0259nas\u0131zla\u015fd\u0131rmaqda v\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 as\u0131l\u0131l\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rini \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xarmaqdad\u0131r. Q\u0259rbin davaml\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 modernizm ixrac\u0131 Q\u0259rbl\u0259 \u015e\u0259rq aras\u0131nda d\u00fc\u015fm\u0259n\u00e7iliyi g\u00fccl\u0259ndirdi, beyn\u0259lxalq terrorizm is\u0259 sosial t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 \u0259n ciddi t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 \u00e7evrildi. &#8220;Soyuq m\u00fcharib\u0259&#8221;nin sona \u00e7atmas\u0131 il\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq s\u00fcr\u0259tl\u0259 qloballa\u015fan d\u00fcnyada fanatik bir c\u0259miyy\u0259t\u0259 \u00e7evrilm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. Q\u0259rb politoloji fikri m\u0259hz bundan \u00e7\u0131x\u0131\u015f ed\u0259r\u0259k fanatik m\u00fcs\u0259lmanlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259li terror\u00e7ulara \u00e7evrildiyini tirajlama\u011fa ba\u015flad\u0131. Terrorla m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda AB\u015e-\u0131n apard\u0131\u011f\u0131 \u201cqanunsuz m\u00fcharib\u0259\u201dy\u0259 \u0259n son texnoloji al\u0259tl\u0259r v\u0259 silahlarla qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259r v\u0259 icmalar da \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus \u201cqanunsuz m\u00fcharib\u0259\u201d \u00fcsulunu i\u015fl\u0259yib haz\u0131rlad\u0131lar ki, bu, hibrid m\u00fcharib\u0259 idi. N\u0259tic\u0259d\u0259 \u0130slam k\u00fctl\u0259vi informasiya vasit\u0259l\u0259ri qlobal terror m\u00fcharib\u0259sini bir-biri il\u0259 i\u00e7-i\u00e7\u0259 olan, m\u00fcr\u0259kk\u0259b \u0259laq\u0259l\u0259r \u015f\u0259b\u0259k\u0259si il\u0259 dolu v\u0259 h\u0259r iki dinin h\u0259qiq\u0259t\u0259 uy\u011fun olmayan yozumlar\u0131ndan qidalanan qar\u015f\u0131durma kimi \u015f\u0259rh etm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar ki, bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259t terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 kollektiv \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131la bil\u0259c\u0259k m\u00fcbariz\u0259ni m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz edirdi. Yaranm\u0131\u015f \u015f\u0259raitd\u0259 AB\u015e-da 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259ri beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259 p\u0259rd\u0259si alt\u0131nda Q\u0259rbin uza\u011faged\u0259n niyy\u0259tl\u0259rinin i\u015fin\u0259 yarad\u0131. Terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 AB\u015e-a iki bax\u0131mdan s\u0259rf\u0259li idi: birincisi v\u0259 vacibi antiterror koalisiyas\u0131nda birl\u0259\u015f\u0259nl\u0259r AB\u015e-\u0131n hegemon rolunu q\u0259bul edirdil\u0259r, ikincisi is\u0259 AB\u015e terrorla m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda Yax\u0131n v\u0259 Orta \u015e\u0259rqi geosiyasi bax\u0131mdan \u00f6z n\u00fcfuz dair\u0259sin\u0259 daxil ed\u0259 v\u0259 regionun enerji resurslar\u0131na sahibl\u0259n\u0259 bil\u0259rdi. SSR\u0130-nin da\u011f\u0131lmas\u0131ndan sonrak\u0131 d\u00f6vrl\u0259rd\u0259 n\u0259 Rusiya, n\u0259 d\u0259 \u00c7in bunun qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq g\u00fcc\u00fcnd\u0259 idi. AB\u015e-\u0131n niyy\u0259tl\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq antiterror koalisiyas\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u00fcsb\u0259t c\u0259h\u0259ti beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 ciddi t\u0259hdid\u0259 \u00e7evrilmi\u015f terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 sistemli m\u00fcbariz\u0259nin \u0259sas\u0131n\u0131n qoyulmas\u0131 idi. Bununla bel\u0259, antiterror sistemini g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirm\u0259yi qeyri-obyektiv hesab edirik.<\/p>\n<p>M\u00fcasir t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar AB\u015e-\u0131n beyn\u0259lxalq terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259sinin ba\u015flamas\u0131n\u0131 Sudanda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259nl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirl\u0259r. Bel\u0259 ki, AB\u015e 1998-ci il avqustun 20-d\u0259 Sudandak\u0131 Al-\u015eifa d\u0259rman fabrikini bombalayaraq da\u011f\u0131tm\u0131\u015fd\u0131. K\u0259\u015ffiyyat m\u0259lumatlar\u0131na g\u00f6r\u0259, bu fabrik \u018fl-Qaid\u0259 terror\u00e7ular\u0131n\u0131 kimy\u0259vi partlad\u0131c\u0131 madd\u0259l\u0259r haz\u0131rlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn materialla t\u0259chiz edirdi. \u00d6lk\u0259nin \u0259sas d\u0259rman istehsal\u0131n\u0131n 90 faizini h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n Al-\u015eifa fabriki da\u011f\u0131d\u0131landan sonra t\u0259tbiq edil\u0259n sanksiyalar n\u0259tic\u0259sind\u0259 d\u0259rman istehsal\u0131n\u0131 dayand\u0131rm\u0131\u015fd\u0131. Bu s\u0259b\u0259bd\u0259n d\u0259 \u00f6kl\u0259d\u0259 on minl\u0259rl\u0259 insan d\u0259rman \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131n qurban\u0131 olmu\u015fdu. Usam\u0259 bin Ladenin kimy\u0259vi silah istehsal etdiyi iddias\u0131 il\u0259 vurulan \u018fl-\u015eifa \u0259cza\u00e7\u0131l\u0131q fabrikinin xarabal\u0131qlar\u0131n\u0131 ara\u015fd\u0131ran beyn\u0259lxalq m\u00fc\u015fahid\u0259\u00e7il\u0259r k\u0259\u015ffiyyat m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n tamamil\u0259 s\u0259hv oldu\u011funu v\u0259 bu fabrikd\u0259 yaln\u0131z aspirin kimi d\u0259rmanlar\u0131n istehsal oluna bil\u0259c\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259n etmi\u015fdil\u0259r [17]. Sudan ictimaiyy\u0259tinin q\u0259z\u0259bi n\u0259inki \u00f6lk\u0259nin, fikrimizc\u0259, \u00fcmumilikd\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rq \u00f6lk\u0259l\u0259rinin radikalla\u015fmas\u0131nda v\u0259 AB\u015e-a qar\u015f\u0131 terror\u00e7uluq \u0259m\u0259ll\u0259rinin geni\u015fl\u0259nm\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynad\u0131.<\/p>\n<p>AB\u015e-\u0131n n\u0259inki Yax\u0131n \u015e\u0259rqd\u0259, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 sonralar da apard\u0131\u011f\u0131 antiterror m\u00fcbariz\u0259si arzu etdiyi n\u0259tic\u0259l\u0259ri verm\u0259di. Bu o dem\u0259k idi ki, 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259nl\u0259r v\u0259 bundan istifad\u0259 etm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015fanlar g\u00f6zl\u0259ntil\u0259rind\u0259 yan\u0131ld\u0131lar. Bel\u0259 ki, AB\u015e-a qar\u015f\u0131 \u018fl-Qaid\u0259nin \u00e7\u0259tiri alt\u0131nda birl\u0259\u015f\u0259r\u0259k sivilizasiyalararas\u0131 toqqu\u015fmaya s\u0259b\u0259b olacaq bir h\u0259r\u0259k\u0259ti potensial olaraq h\u0259d\u0259fl\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259, g\u00f6zl\u0259dikl\u0259ri d\u0259st\u0259k el\u0259 d\u0259 g\u0259rgin olmayan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rd\u0259n uza\u011fa getm\u0259di. \u018fn \u0259sas\u0131 is\u0259 islam \u00f6lk\u0259l\u0259ri \u018fl-Qaid\u0259 il\u0259 birlikd\u0259 xristianl\u0131\u011fa qar\u015f\u0131 konflikt strategiyas\u0131na ke\u00e7m\u0259dil\u0259r, he\u00e7 AB\u015e da d\u00fcnyadan g\u00f6zl\u0259diyi d\u0259st\u0259yi ala bilm\u0259di. Sentyabr\u0131n 11-d\u0259n sonra d\u00f6vl\u0259tl\u0259r aras\u0131nda v\u0259 d\u00fcnya medias\u0131nda bu terror aktlar\u0131n\u0131n kim t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dildiyi deyil, d\u00fcnyan\u0131n bundan sonra hans\u0131 formada olaca\u011f\u0131 m\u00fczakir\u0259 edilm\u0259y\u0259 ba\u015fland\u0131. T\u0259sad\u00fcfi deyildi ki, adi v\u0259t\u0259nda\u015flar bel\u0259 \u201cAB\u015e terroru b\u0259han\u0259 ed\u0259r\u0259k \u00f6z xarici siyas\u0259t m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 nail olma\u011fa q\u0259rar verdi\u201d fikrini s\u0259sl\u0259ndirir, \u018ffqan\u0131stan, \u0130raq, Suriya v\u0259 Liviyan\u0131n t\u0259sad\u00fcfi olaraq h\u0259d\u0259f se\u00e7ilm\u0259diyini qeyd edirdil\u0259r [20].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><strong> AB\u015e-\u0131n BMT-nin bayra\u011f\u0131 alt\u0131nda <\/strong><strong>antiterror siyas\u0259tinin h\u0259d\u0259fl\u0259ri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, BMT-nin dinc birg\u0259ya\u015fay\u0131\u015f normalar\u0131n\u0131n ali prinsipl\u0259rind\u0259n olan h\u0259r bir \u00fczv d\u00f6vl\u0259tin ba\u015fqa d\u00f6vl\u0259td\u0259 terror h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini t\u0259\u015fkil etm\u0259kd\u0259n, q\u0131z\u0131\u015fd\u0131rmaqdan, bel\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259r\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259kd\u0259n v\u0259 ya onlarda i\u015ftirak etm\u0259kd\u0259n, yaxud \u00f6z \u0259razisi h\u00fcdudlar\u0131nda bel\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin t\u00f6r\u0259dilm\u0259sin\u0259 y\u00f6n\u0259ldilmi\u015f t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 r\u0259vac verm\u0259kd\u0259n \u00e7\u0259kinm\u0259y\u0259 borclu olmas\u0131 prinsipi \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f kimi s\u0259sl\u0259ndi v\u0259 T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n 12 sentyabr 1368 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259sind\u0259 yer ald\u0131. 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131ndan d\u0259rhal sonra m\u0259hz Prezident C.Bu\u015fun \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131 il\u0259 BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 AB\u015e-\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n v\u0259 terrorizmi pisl\u0259y\u0259n bir s\u0131ra s\u0259n\u0259dl\u0259r q\u0259bul etdi. Bu bax\u0131mdan h\u0259min q\u0259tnam\u0259nin 3-c\u00fc b\u0259ndi m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edirdi. Burada d\u00fcnya birliyinin b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri bu terror h\u00fccumlar\u0131n\u0131n icra\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131, t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 v\u0259 sponsorlar\u0131n\u0131 \u0259dal\u0259t m\u00fchakim\u0259sin\u0259 t\u0259slim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259cili sur\u0259td\u0259 birg\u0259 s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131l\u0131r v\u0259 vur\u011fulan\u0131rd\u0131 ki, bu h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rin icra\u00e7\u0131lar\u0131na, t\u0259\u015fkilat\u00e7\u0131lar\u0131na v\u0259 sponsorlar\u0131na k\u00f6m\u0259k ed\u0259nl\u0259r, onlar\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259nl\u0259r, yaxud gizl\u0259d\u0259nl\u0259r buna g\u00f6r\u0259 birlik qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yacaqlar [2]. BMT-nin elan etdiyi m\u0259qs\u0259dl\u0259rin aliliyin\u0259, humanizmin\u0259 v\u0259 insan haqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 sah\u0259sind\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc amallara baxmayaraq elmi-politoloji t\u0259hlil g\u00f6st\u0259rirdi ki, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u0259qs\u0259d v\u0259 m\u0259nafel\u0259rinin n\u0259inki f\u0259rqliliyi, habel\u0259 bir-birin\u0259 qar\u015f\u0131 daban-dabana zidd olmas\u0131 n\u0259inki antiterror sisteminin yarad\u0131lmas\u0131na imkan verm\u0259y\u0259c\u0259k, h\u0259tta bu t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 sistemli v\u0259 m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc m\u00fcbariz\u0259ni m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz ed\u0259c\u0259kdir.<\/p>\n<p>BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n (T\u015e) q\u0259bul etdiyi 1368 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259 sonrak\u0131 prosesl\u0259r\u0259 yol a\u00e7d\u0131. Bel\u0259 ki, AB\u015e bu q\u0259tnam\u0259nin q\u0259buluna nail olmaqla beyn\u0259lxalq terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 kollektiv m\u00fcbariz\u0259nin ba\u015flanmas\u0131na nail olurdu, baxmayaraq ki, AB\u015e-\u0131n ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yarad\u0131lmaqda olan koalisiyaya 30-a yax\u0131n d\u00f6vl\u0259t qo\u015fulmu\u015fdu. M\u0259xfiliyi saxlamaq m\u0259qs\u0259dil\u0259 C.Bu\u015f bu d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259n yaln\u0131z 15-nin ad\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kmi\u015fdi. H\u0259min siyah\u0131da Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 da yer alm\u0131\u015fd\u0131. T\u0259sad\u00fcfi deyildi ki, BMT T\u015e-nin 28 sentyabr 2001-ci il tarixli 1373 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259sin\u0259 \u0259sas\u0259n, beyn\u0259lxalq cinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn n\u00f6vl\u0259rin\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n beyn\u0259lxalq terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259ni m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc, \u0259laq\u0259li v\u0259 sistemli \u015f\u0259kild\u0259 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n Komit\u0259si t\u0259sis edilirdi. Q\u0259tnam\u0259nin 4-c\u00fc b\u0259ndin\u0259 \u0259sas\u0259n, T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 beyn\u0259lxalq terrorizml\u0259 transmilli m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131q, qeyri-qanuni narkotikl\u0259r, \u00e7irkli pullar\u0131n yuyulmas\u0131, qanunsuz silah d\u00f6vriyy\u0259si, n\u00fcv\u0259, kimy\u0259vi, bioloji v\u0259 dig\u0259r potensial \u00f6l\u00fcmsa\u00e7an materiallar\u0131n qanunsuz da\u015f\u0131nmalar\u0131 aras\u0131nda s\u0131x \u0259laq\u0259 oldu\u011funu qeyd ed\u0259r\u0259k g\u00f6st\u0259rirdi ki, beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi h\u0259d\u0259\u00a0 v\u0259 meydanoxuma olan terror akt\u0131na \u00fcmumd\u00fcnya reaksiyas\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 milli, subregional, regional v\u0259 beyn\u0259lxalq s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259 s\u0259yl\u0259rin \u0259laq\u0259l\u0259ndirilm\u0259sini g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k vacibdir [2].<\/p>\n<p>M\u00fcasir t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar beyn\u0259lxalq terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 sistemli v\u0259 kollektiv \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131lan m\u00fcbariz\u0259nin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 m\u0259hz 1373 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin q\u0259bulu il\u0259 ba\u011flay\u0131rd\u0131lar. Q\u0259tnam\u0259nin 6-c\u0131 b\u0259ndin\u0259 g\u00f6r\u0259, onun h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259ti t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015euran\u0131n b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259rind\u0259n ibar\u0259t olan <em>(daimi v\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti \u00fczvl\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur<\/em> &#8211; <strong>m\u00fc\u0259l<\/strong>.) T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 Komit\u0259sini t\u0259sis etm\u0259yi q\u0259rara al\u0131r v\u0259 b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri \u00f6zl\u0259rinin bu q\u0259tnam\u0259ni yerin\u0259 yetirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00f6rd\u00fckl\u0259ri t\u0259dbirl\u0259r bar\u0259d\u0259 h\u0259min komit\u0259y\u0259 1373 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259nin q\u0259bulu tarixind\u0259n 90 g\u00fcnd\u0259n gec olmayaraq m\u0259ruz\u0259, sonralar is\u0259 komit\u0259nin t\u0259klif ed\u0259c\u0259yi c\u0259dv\u0259l\u0259 uy\u011fun olaraq m\u0259ruz\u0259l\u0259r t\u0259qdim etm\u0259k t\u0259klif olunurdu [2]. \u018fslind\u0259, ayr\u0131-ayri d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin m\u00f6vqeyi v\u0259 Q\u0259rbin t\u0259zyiql\u0259ri ucbat\u0131ndan q\u0259tnam\u0259nin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 sabotaj hallar\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 g\u00f6st\u0259rirdi.<\/p>\n<p>BMT T\u015e-nin Antiterror Komit\u0259si (<em>Az\u0259rbaycan v\u0259 rus dilind\u0259ki qaynaqlarda &#8220;\u0259ks-terror&#8221; v\u0259 &#8220;antiterror&#8221; anlay\u0131\u015flar\u0131 eyni m\u0259nalarda i\u015fl\u0259dilir<\/em> &#8211; <strong>m\u00fc\u0259l<\/strong>.) 1373 sayl\u0131 q\u0259tnam\u0259y\u0259 \u0259sas\u0259n yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Q\u0259tnam\u0259d\u0259 v\u0259 sonrak\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259 Komit\u0259nin f\u0259aliyy\u0259t mexanizmi v\u0259 i\u015f prinsipl\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n olunurdu. Komit\u0259 15 \u00fczvd\u0259n ibar\u0259tdir, 2022-ci il\u0259 q\u0259d\u0259r ona Rusiyan\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259si r\u0259hb\u0259rlik etmi\u015fdi, Rusiya-Ukrayna m\u00fcharib\u0259si ba\u015flad\u0131qdan sonra Rusiya Komit\u0259y\u0259 s\u0259drlikd\u0259n imtina etmi\u015fdi. 2004-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 komit\u0259nin i\u015fini daha s\u0259m\u0259r\u0259li etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn onun \u0130cra\u00e7\u0131 direktorlu\u011fu yarad\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Komit\u0259nin f\u0259aliyy\u0259tini daha da t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 2011-ci il noyabr\u0131n 18-d\u0259 onun \u018fks-terror M\u0259rk\u0259zi yarad\u0131ld\u0131, M\u0259rk\u0259z BMT-nin qlobal antiterror strategiyas\u0131n\u0131 realla\u015fd\u0131ran ba\u015fl\u0131ca orqan idi [18], 2012-ci ild\u0259n hal-haz\u0131rad\u0259k 80 layih\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdi, haz\u0131rda da 40 layih\u0259ni realla\u015fd\u0131rmaqdad\u0131r [19].<\/p>\n<p>Beyn\u0259lxalq terrorizm, etnosiyasi m\u00fcnaqi\u015f\u0259l\u0259r, lokal m\u00fcharib\u0259l\u0259r kimi hadis\u0259l\u0259r Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n beyn\u0259lxalq s\u00fclh\u00fc v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi t\u0259hdid ed\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r kimi tan\u0131n\u0131rd\u0131. Bununla bel\u0259, 11 sentyabr hadis\u0259l\u0259rind\u0259n sonra m\u00fc\u015fahid\u0259 etdiyimiz kimi, kollektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sistemi ideyas\u0131 T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n deyil, AB\u015e t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. AB\u015e 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131 cavabland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn qanuni m\u00fcdafi\u0259 h\u00fcququna malik oldu\u011funu b\u0259yan ed\u0259r\u0259k, \u018ffqan\u0131standa v\u0259 \u0130raqda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015fdi. Terrorizmin getdikc\u0259 qlobal problem\u0259 \u00e7evrildiyi bu d\u00f6vrd\u0259 BMT-nin ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc kollektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sistemi qeyd etdiyimiz m\u0259lum s\u0259b\u0259bl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259 i\u015fl\u0259mirdi. BMT \u00fczvl\u0259rinin m\u00fcbariz\u0259si real siyas\u0259t \u00fcz\u0259rind\u0259 qurulmu\u015fdu, d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin geosiyasi v\u0259 geoiqtisadi maraqlar\u0131 bir-birin\u0259 z\u0259r\u0259r vurma\u011f\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259yirdi. Beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 h\u00fcququn g\u00fcc\u00fc yox, g\u00fcc\u00fcn h\u00fcququ \u00fcst\u00fcnl\u00fck qazanma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. T\u00fcrk m\u00fc\u0259llifl\u0259rind\u0259n S.\u00c7ay\u00e7\u0131ya g\u00f6r\u0259, AB\u015e-a qar\u015f\u0131 terror t\u0259hdidl\u0259ri ed\u0259n qrup \u00e7ox az sayda insandan ibar\u0259t ola bil\u0259rdu, ancaq \u00e7ox geni\u015f bir co\u011frafiyada bu h\u00fccumlara ilk reaksiyan\u0131n simpatiya \u015f\u0259klind\u0259 oldu\u011fu m\u0259lumdur. Terror aktlar\u0131n\u0131n AB\u015e-da can v\u0259 mal itkisin\u0259 s\u0259b\u0259b olmas\u0131na sevinm\u0259k v\u0259 AB\u015e-\u0131n buna layiq oldu\u011funu iddia etm\u0259k, h\u0259qiq\u0259t\u0259n, bu h\u00fccumlardan v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n daha pisdir [7].<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, Va\u015finqtonun m\u0259krli niyy\u0259tl\u0259rin\u0259 baxmayaraq 11 sentyab hadis\u0259l\u0259ri AB\u015e-\u0131n beyn\u0259lxalq n\u00fcfuzuna a\u011f\u0131r z\u0259rb\u0259 vurdu. A\u011f ev s\u0259rt v\u0259 operativ strateji x\u0259tt yeritm\u0259kl\u0259 itirdikl\u0259rini b\u0259rpa etm\u0259yi h\u0259d\u0259fl\u0259di. AB\u015e-\u0131n qisas almaq ist\u0259yi insan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 azadl\u0131qlar\u0131, m\u00fcxt\u0259lif dinl\u0259r\u0259 v\u0259 irql\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 d\u00f6z\u00fcml\u00fcl\u00fck kimi prinsipl\u0259ri \u201cterrorla m\u00fcbariz\u0259\u201d namin\u0259 qurban veril\u0259 bil\u0259c\u0259k d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 \u00e7evirdi. \u018fslind\u0259, h\u0259min d\u00f6vrd\u0259 11 sentyabr hadis\u0259sinin s\u0259b\u0259bl\u0259rini ara\u015fd\u0131rmaq v\u0259 ya AB\u015e-\u0131n bu m\u0259s\u0259l\u0259d\u0259 z\u0259if t\u0259r\u0259fl\u0259rini m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzusuna \u00e7evirm\u0259k v\u0259t\u0259n\u0259 x\u0259yan\u0259tl\u0259 eynil\u0259\u015fdirilmi\u015fdi. Ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 bel\u0259 stereotipl\u0259rl\u0259 yana\u015fma el\u0259 d\u0259 tezlikl\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259di. Bu, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq informasiya kanallar\u0131n\u0131 \u00f6z ciddi n\u0259zar\u0259ti alt\u0131nda saxlayan AB\u015e-\u0131n h\u0259yata ke\u00e7irdiyi senzura siyas\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259 elmi ara\u015fd\u0131rmada m\u00fcxt\u0259lif t\u0259dqiqatlar\u0131n materiallar\u0131 v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcnasib\u0259td\u0259 t\u0259nqidi yana\u015fmadan istifad\u0259 olunmu\u015f, ba\u015f ver\u0259nl\u0259r s\u0259b\u0259b-n\u0259tic\u0259 \u0259laq\u0259li ara\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, ikiq\u00fctbl\u00fc d\u00fcnya nizam\u0131n\u0131n m\u00f6vcud oldu\u011fu &#8220;soyuq m\u00fcharib\u0259&#8221; d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 BMT Nizamnam\u0259sinin 4-c\u00fc madd\u0259sin\u0259 uy\u011fun olaraq beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 t\u0259kba\u015f\u0131na h\u0259r\u0259k\u0259t etm\u0259k siyas\u0259tind\u0259 o q\u0259d\u0259r d\u0259 maraql\u0131 olmayan AB\u015e &#8220;soyuq m\u00fcharib\u0259&#8221;nin sona \u00e7atmas\u0131 il\u0259 BMT-y\u0259 verdiyi \u0259h\u0259miyy\u0259ti v\u0259 diqq\u0259ti arxa plana ke\u00e7irdi.NATO-nun h\u0259rbi v\u0259 siyasi doktrinalar\u0131 yenil\u0259ndi, Avropa \u0130ttifaq\u0131 v\u0259 NATO-nun \u015e\u0259rq\u0259 do\u011fru geni\u015fl\u0259nm\u0259si, co\u011frafiyas\u0131n\u0131n b\u00f6y\u00fcm\u0259si, postsovet m\u0259kan\u0131n\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259m\u0259si, Rusiya v\u0259 \u00c7inl\u0259 qar\u015f\u0131durman\u0131n kritik h\u0259dd\u0259 y\u00fcks\u0259lm\u0259si AB\u015e-\u0131n hegemon olmad\u0131\u011f\u0131 yeni d\u00fcnya qaydas\u0131n\u0131n yaranmaqda oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rirdi. T\u0259sad\u00fcfi deyildi ki, haz\u0131rda d\u00fcnyan\u0131n \u00e7oxq\u00fctbl\u00fcl\u00fcy\u0259 do\u011fru getm\u0259si art\u0131q ham\u0131l\u0131qla etiraf olunmaqda v\u0259 q\u0259bul edilm\u0259kd\u0259dir, baxmayaraq ki, Va\u015finqton israrla t\u0259kq\u00fctbl\u00fcl\u00fcy\u00fc davam etdirm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda m\u0259lum h\u0259qiq\u0259tdir ki, AB\u015e zaman ke\u00e7dikc\u0259 antiterror f\u0259aliyy\u0259tind\u0259n uzaqla\u015fmaqda v\u0259 bu t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi siyas\u0259ti i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 \u00e7evirm\u0259kd\u0259dir. Bel\u0259 ki, AB\u015e-\u0131n \u018ffqan\u0131standa h\u0259yata ke\u00e7irdiyi antiterror siyas\u0259tinin \u0130raqda i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tin\u0259 \u00e7evirm\u0259si d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 ilk olaraq demokratiyaya olan \u00fcmidl\u0259rin itirilm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xard\u0131. \u018ffqan\u0131standa anti-terror \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131n 20 ili \u0259rzind\u0259 1 milyon n\u0259f\u0259rd\u0259n \u00e7ox \u0259fqan q\u0259tl\u0259 yetirildi, \u0130raq\u0131n i\u015f\u011fal\u0131 v\u0259 S\u0259ddam H\u00fcseynin edam olunmas\u0131, &#8220;\u0259r\u0259b bahar\u0131&#8221; hadis\u0259l\u0259ri n\u0259tic\u0259sind\u0259 Yax\u0131n \u015e\u0259rqin m\u00fcs\u0259lman \u00f6lk\u0259l\u0259rinin viran qoyulmas\u0131 antiterror strategiyas\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda AB\u015e-\u0131n i\u015f\u011fal\u00e7\u0131l\u0131q siyas\u0259tini qanunil\u0259\u015fdirm\u0259si v\u0259 d\u00fcnya hegemonlu\u011fu niyy\u0259tl\u0259rini ortaya qoydu. Prof. A.Abbasb\u0259yli t\u0259sad\u00fcfi olmayaraq qeyd edirdi ki, terror\u00e7uluq v\u0259 buna b\u0259nz\u0259r hadis\u0259l\u0259r \u00e7ox vaxt m\u0259qs\u0259d\u0259 \u00e7atmaqda vasit\u0259 olmaqdan ba\u015fqa bir \u015fey deyildir [1, s. 195-196].<\/p>\n<p>Rusiyal\u0131 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lardan V.V.Ustinova, habel\u0259 bir s\u0131ra Q\u0259rb v\u0259 t\u00fcrk m\u00fc\u0259llifl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, BMT-nin \u018ffqan\u0131stanla ba\u011fl\u0131 sanksiyas\u0131n\u0131n mahiyy\u0259tin\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259t verm\u0259y\u0259n AB\u015e-\u0131n \u018ffqan\u0131stana m\u00fcdaxil\u0259sinin arxas\u0131nda duran ba\u015fl\u0131ca m\u0259qs\u0259dl\u0259rd\u0259n biri X\u0259z\u0259rd\u0259ki karbohidrogen ehtiyatlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f, \u0130ran v\u0259 Rusiya il\u0259 dan\u0131\u015f\u0131qlara getm\u0259d\u0259n b\u00f6lg\u0259d\u0259ki enerji resurslar\u0131n\u0131 Q\u0259rb\u0259 n\u0259ql etm\u0259k, dig\u0259ri is\u0259 \u018ffqan\u0131stan vasit\u0259sil\u0259 regionda m\u00f6hk\u0259ml\u0259nm\u0259k, \u00c7inin Yax\u0131n \u015e\u0259rq\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131na v\u0259 Rusiya il\u0259 yax\u0131nla\u015fmas\u0131na imkan verm\u0259m\u0259kdir [22, s.361]. AB\u015e he\u00e7 kimin \u00f6z \u00f6lk\u0259sini onun terror h\u00fccumlar\u0131na qar\u015f\u0131 m\u00fcdafi\u0259 etm\u0259k h\u00fcququna malik olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 b\u0259yan ets\u0259 d\u0259, \u00f6z\u00fcnd\u0259 \u201cterror\u00e7u olmaq haqq\u0131\u201d g\u00f6r\u00fcrd\u00fc, sad\u0259 dild\u0259 des\u0259k, AB\u015e terrora qar\u015f\u0131 d\u00f6vl\u0259t terrorizmi yeritm\u0259k h\u00fcququna malik oldu\u011funu b\u0259yan etdi. Lakin ara\u015fd\u0131rmalarda 11 sentyabr h\u00fccumlar\u0131n\u0131n \u00dcsam\u0259 bin Laden t\u0259r\u0259find\u0259n t\u00f6r\u0259dildiyin\u0259 dair inand\u0131r\u0131c\u0131 s\u00fcbutlar\u0131n olmamas\u0131 fonunda AB\u015e-\u0131n \u018ffqan\u0131stan\u0131 bombalamas\u0131n\u0131n p\u0259rd\u0259arxas\u0131 m\u0259qamlar\u0131 zaman ke\u00e7dikc\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xmaqda idi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>N\u018fT\u0130C\u018f<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259n etibar\u0259n AB\u015e-\u0131n beyn\u0259lxalq al\u0259md\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdiyi zorak\u0131l\u0131q v\u0259 hegemonluq siyas\u0259tinin h\u0259m \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 &#8211; AB\u015e-da ya\u015fayanlar, h\u0259m d\u0259 \u00f6lk\u0259 xaricind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n antiterror siyas\u0259ti \u00fc\u00e7\u00fcn ciddi m\u0259nfi t\u0259sirl\u0259ri oldu. M\u00fcasir d\u00f6vrd\u0259 d\u00fcnyada el\u0259 bir psixoloji tendensiya formala\u015fm\u0131\u015fd\u0131r ki, terrorizmd\u0259n s\u0131\u011fortalanmaq m\u00fcmk\u00fcn deyildir, bu is\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259h\u0259miyy\u0259tsiz edirdi. Bel\u0259 ki, sentyabr\u0131n 11-d\u0259n sonra b\u0259yanatlar ver\u0259n AB\u015e prezidenti C.Bu\u015f terrorla ba\u011fl\u0131 zorak\u0131l\u0131q v\u0259 antidemokratik f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 duran qeyri-h\u00f6kum\u0259t t\u0259\u015fkilatlar\u0131n\u0131, b\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259ri, h\u0259tta Cenevr\u0259 konvensiyalar\u0131n\u0131 q\u0131nama\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. M\u0259hz bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 d\u00f6vl\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rd\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 inams\u0131zl\u0131q yaranma\u011fa, q\u00fctbl\u0259\u015fm\u0259 d\u0259rinl\u0259\u015fm\u0259y\u0259 ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131.<\/p>\n<p>AB\u015e-da t\u00f6r\u0259dil\u0259n terror hadis\u0259l\u0259ri n\u0259inki d\u00fcnya nizam\u0131na, habel\u0259 onun Avropadan olan Va\u015finqtondan f\u0259rqli demokratiya v\u0259 insan haqlar\u0131 \u0259n\u0259n\u0259l\u0259rin\u0259 malik m\u00fctt\u0259fiql\u0259rin\u0259 d\u0259 m\u0259nfi m\u0259nada ciddi t\u0259sir etdi. Bel\u0259 ki, Avropa \u00f6lk\u0259l\u0259ri d\u0259 terrora birba\u015fa zorak\u0131l\u0131qla cavab ver\u0259c\u0259kl\u0259rini vur\u011fulamaqla yana\u015f\u0131, buna uy\u011fun h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259m\u0259l\u0259r ed\u0259c\u0259kl\u0259rini d\u0259 praktiki olaraq h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131lar. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, x\u00fcsusil\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131nda s\u0259rh\u0259dl\u0259rin \u015f\u0259ffafla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 \u015eengen m\u0259kan\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131ndan sonra terror\u00e7ular daha rahat yerd\u0259yi\u015fm\u0259 etm\u0259k imkan\u0131 qazand\u0131lar. Bu \u00f6lk\u0259l\u0259rin demokratik qurulu\u015fu, insanlar\u0131n s\u0259yah\u0259t v\u0259 m\u0259skunla\u015fma il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259rb\u0259stliyi d\u0259 bu prosesd\u0259 m\u00fch\u00fcm rol oynay\u0131rd\u0131. M\u0259hz buna g\u00f6r\u0259, Avropa Parlamenti s\u0259rh\u0259dl\u0259rin a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u0259nfi n\u0259tic\u0259l\u0259rini anlayaraq s\u0259rh\u0259d t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini art\u0131ran v\u0259 terrora qar\u015f\u0131 yeni t\u0259dbirl\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva ed\u0259n antiterror siyas\u0259ti yeritm\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131, lakin antiterror koalisiyas\u0131 formala\u015fd\u0131rmaq imkanlar\u0131na malik deyildi. Bununla bel\u0259, \u0259g\u0259r AB\u015e 2001-ci il 11 sentyabr terrorundan sonra antiterror h\u0259r\u0259kat\u0131n\u0131n v\u0259 koalisiyas\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilmi\u015fdis\u0259, x\u00fcsusil\u0259 &#8220;\u0259r\u0259b bahar\u0131&#8221; strategiyas\u0131n\u0131n u\u011fursuzlu\u011fundan sonra BMT antiterror koalisiyas\u0131n\u0131n m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7evrilm\u0259y\u0259 v\u0259 bu t\u0259hl\u00fck\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 davaml\u0131 v\u0259 sistemli \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fcbariz\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131. T\u0259dqiqat prosesind\u0259 toplanm\u0131\u015f faktiki materiallar\u0131n v\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rin t\u0259hlili biz\u0259 bel\u0259 n\u0259tic\u0259y\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 imkan verir ki, n\u0259inki antiterror siyas\u0259tinin m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc, kompleks v\u0259 kollektiv \u015f\u0259kild\u0259 apar\u0131lmas\u0131na, habel\u0259 bel\u0259 bir sistemin yarad\u0131lmas\u0131 ideyas\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259y\u0259 yaln\u0131z Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131 qadirdir.<\/p>\n<p>T\u0259sad\u00fcfi deyildir ki, BMT-nin Ba\u015f katibi A.Quterre\u015f 2017-ci ilin fevral\u0131nda BMT-d\u0259 terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 yeni idar\u0259nin yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259klifi il\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etmi\u015fdi. Onun fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259, yeni b\u00f6lm\u0259nin r\u0259hb\u0259ri terror\u00e7ulu\u011fa qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 BMT-nin b\u00fct\u00fcn \u00fczvl\u0259ri ad\u0131ndan \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259li idi. A.Quterre\u015f hesab edirdi ki, \u018fks-terrorizm idar\u0259sin\u0259 r\u0259hb\u0259rliyini BMT Ba\u015f katibinin m\u00fcavinl\u0259rind\u0259n birin\u0259 h\u0259val\u0259 etm\u0259k olar. Bu o dem\u0259k idi ki, \u0130dar\u0259nin f\u0259aliyy\u0259ti BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n m\u00f6vcud qurumlar\u0131n\u0131n funksiyalar\u0131 il\u0259 toqqu\u015fmayacaqd\u0131r. Ba\u015f katib ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc t\u0259klifl\u0259 \u0259laq\u0259dar \u201cbiz b\u00fct\u00fcn BMT sistemi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 terrorizml\u0259 m\u00fccadil\u0259ni prioritet olaraq g\u00f6rm\u0259li, habel\u0259 missiyam\u0131z\u0131n zorak\u0131 ekstremizml\u0259 m\u00fcbariz\u0259nin qlobal \u0259ks-terrorist strategiyaya m\u00fcvafiq oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rm\u0259liyik\u201d fikrini s\u0259sl\u0259ndirmi\u015fdi. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, qeyd etm\u0259y\u0259 d\u0259y\u0259r ki, 1963-2017-ci ill\u0259r \u0259rzind\u0259 beyn\u0259lxalq birlik t\u0259r\u0259find\u0259n terror\u00e7u h\u00fccumlar\u0131na qar\u015f\u0131 19 beyn\u0259lxalq sazi\u015f i\u015fl\u0259n\u0259r\u0259k h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259y\u0259 ba\u015flanm\u0131\u015fd\u0131r. BMT v\u0259 Beyn\u0259lxalq Atom Enerjisi Agentliyinin d\u0259st\u0259yi il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n t\u0259dbirl\u0259r n\u0259tic\u0259sind\u0259 bu siyas\u0259t daha da intensiv xarakter alm\u0131\u015fd\u0131. 2006-c\u0131 ilin sentyabr\u0131n 8-d\u0259 BMT Ba\u015f M\u0259clisi terrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 qlobal strategiyan\u0131 t\u0259sdiq etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, eyni vaxtda \u201cTerrorizm\u0259 qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si \u00fczr\u0259 h\u0259d\u0259f qrupu\u201dnun siyah\u0131s\u0131n\u0131 da elan etmi\u015fdi. Bu qrupa BMT-nin 38 strukturu v\u0259 \u0259laq\u0259li t\u0259\u015fkilatlar, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n \u018fks-terrorizm m\u0259rk\u0259zi daxildir [3]. Yeni d\u00fcnya qaydas\u0131n\u0131n formala\u015fmas\u0131 yolunda \u0259ng\u0259l\u0259 \u00e7evril\u0259n beyn\u0259lxalq cinay\u0259tkarl\u0131\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn n\u00f6vl\u0259ri, d\u00fcnya d\u00fcz\u0259nind\u0259 hegemonluq, beyn\u0259lxalq terrorizm, hibrid m\u00fcharib\u0259l\u0259r kimi t\u0259hdidl\u0259r yaln\u0131z d\u00fcnya birliyinin birg\u0259 s\u0259yl\u0259ri il\u0259 aradan qald\u0131r\u0131la bil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u0130ST\u0130FAD\u018f ED\u0130LM\u0130\u015e \u018fD\u018fB\u0130YYAT<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>Az\u0259rbaycan dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol>\n<li>Abbasb\u0259yli A.N. D\u00fcnya siyas\u0259ti (XX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131 &#8211; XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259ri). B.: Nurlar, 2011, 584 s.<\/li>\n<li>Birl\u0259\u015fmi\u015f Mill\u0259tl\u0259r T\u0259\u015fkilat\u0131n\u0131n T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131n\u0131n 2001-ci il 12 sentyabr tarixli 1368 n\u00f6mr\u0259li v\u0259 2001-ci il 28 sentyabr tarixli 1373 n\u00f6mr\u0259li q\u0259tnam\u0259l\u0259rinin yerin\u0259 yetirilm\u0259si haqq\u0131nda Az\u0259rbaycan Respublikasi Prezidentinin S\u0259r\u0259ncami. &#8211; https:\/\/frameworks.e-qanun.az\/2\/f_2503.html<\/li>\n<li>BMT terrorizm\u0259 m\u00fcharib\u0259 elan edir. &#8211; https:\/\/musavat.com\/news\/bmt-terrorizme-muharibe-elan-edir-icmal_418400.html<\/li>\n<li>Q\u0259l\u0259nd\u0259rova E.\u015e. Terror anlay\u0131\u015f\u0131 v\u0259 onun m\u00fcasir n\u00f6vl\u0259ri. \/\/ &#8220;Qanun&#8221; jurnal\u0131, 2017, \u2116 1, 9 s.<\/li>\n<li>Mustafayeva S.M., Qurbanova \u015e.M., Cavadova Z.\u015e. AB\u015e-\u0131n xarici siyas\u0259ti (1945-2010-cu ill\u0259r).. Bak\u0131, 2011, 301 s.<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>T\u00fcrk dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol start=\"6\">\n<li>Akg\u00fcn B. 11 Eyl\u00fcl Sonras\u0131nda D\u00fcnya, ABD ve T\u00fcrkiye. Tablet Kitabevi, Konya, 2006, s. 26-27<\/li>\n<li>\u00c7ayc\u0131, Sadi, \u201cTer\u00f6rle M\u00fccadele ve Birle\u015fmi\u015f Milletler\u201d, ASAM, 2 Aral\u0131k 2004. &#8211; http:\/\/www. avsam.org\/tr\/analizler.asp?ID=10<\/li>\n<li>\u00c7itlio\u011flu E. Ter\u00f6rizmin Yeni Konsepti, Stratejik Analiz, Eyl\u00fcl 2007, s.28-33<\/li>\n<li>Dedeo\u011flu B. Ter\u00f6rizm ve Ter\u00f6rizmle M\u00fccadelenin Paradoksal Olgular\u0131, Avrasya Dosyas\u0131. \/\/ ASAM, Cilt:12, Say\u0131:3, Ankara, 2006, s. 5-21<\/li>\n<li>Elnur, Soltan. 11 Eyl\u00fcl Sonras\u0131 AB\u2019nin Ter\u00f6re Yakla\u015f\u0131m\u0131 ve Ortak D\u0131\u015f Politika ve G\u00fcvenlik Politikas\u0131n\u0131n Ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131. \/\/ Stratejik Analiz Dergisi, Say\u0131:20, Aral\u0131k 2001, s. 28-37<\/li>\n<li>Erol S. Mehmet: Ter\u00f6r \u00d6rg\u00fctleri, Ed. Haydar \u00c7akmak, Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler: Giri\u015f, Kavram ve Teoriler, Ankara, Platin, 2007, s.113\u2013124<\/li>\n<li>George Bruce-Vatson, Timothy. 1992 Sonras\u0131 Ter\u00f6rizmle Uluslararas\u0131 M\u00fccadele, \u00e7ev.Ba\u015fak \u00d6zger, Silinen Y\u00fczler Kar\u015f\u0131s\u0131nda Ter\u00f6r, der. Cemal G\u00fczel, Ayra\u00e7 Yay\u0131nevi, Ankara, 2002, s.189-208<\/li>\n<li>Laqueur V. Ter\u00f6rizmin Yorumlanmas\u0131, \u00e7ev. \u0130brahim Y\u0131ld\u0131z, Silinen Y\u00fczler Kar\u015f\u0131s\u0131nda Ter\u00f6r, der. Cemal G\u00fczel, Ayra\u00e7 Yay\u0131nevi, Ankara, 2002, s. 95-141<\/li>\n<li>\u00d6zdiker C. \u201cT\u00fcrkiye\u2019de Medya ve Ter\u00f6r\u201d, T\u00fcrkiye\u2019de Ter\u00f6rizm D\u00fcn\u00fc, Bug\u00fcn\u00fc, Geli\u015fimi ve Al\u0131nmas\u0131 Gereken Tedbirler, Ankara 10-11 May\u0131s 2000, T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi, Ankara, 2003, s. 89-122<\/li>\n<li>Zafer, Hamide. 27 Ocak 1977 Tarihli Ter\u00f6rizmin \u00d6nlenmesine Dair Avrupa S\u00f6zle\u015fmesinin ve 4 Aral\u0131k 1979 Tarihli Dublin S\u00f6zle\u015fmesinin De\u011ferlendirilmesi, Yi\u011fit Okur\u2019a Arma\u011fan, Galatasaray \u00dcniversitesi, 1998, s. 411-425<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u0130ngilis dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol start=\"16\">\n<li>Targ, Harry R. Societal Structure and Revolutionary Terrorism: A Preliminary Investigation, The Politics of Terrorism, edited by Michael Stohl, Marcel Dekker Inc., New York, 1979, s.119-143<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Rus dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol start=\"17\">\n<li>\u0410\u0440\u043c\u0438\u044f \u0421\u0443\u0434\u0430\u043d\u0430: \u043f\u0440\u043e\u0448\u043b\u043e\u0435\u0435 \u0438 \u043d\u0430\u0441\u0442\u043e\u044f\u0448\u0435\u0435. &#8211; https:\/\/russiancouncil.ru\/analytics-and-comments\/analytics\/armiya-sudana-proshloe-i-nastoyashchee\/27.09.2018<\/li>\n<li>\u041a\u043e\u043d\u0442\u0440\u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043a\u043e\u043c\u0438\u0442\u0435\u0442 (\u041a\u0422\u041a) \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0430 \u0411\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u041e\u041e\u041d. &#8211; https:\/\/ru.ruwiki.ru\/wiki\/%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%82%D1%80%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%BA%<\/li>\n<li>\u041a\u043e\u043d\u0442\u0440\u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u043a\u043e\u043c\u0438\u0442\u0435\u0442 \u0421\u043e\u0432\u0435\u0442\u0430 \u0411\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u041e\u0440\u0433\u0430\u043d\u0438\u0437\u0430\u0446\u0438\u0438 \u041e\u0431\u044a\u0435\u0434\u0438\u043d\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u041d\u0430\u0446\u0438\u0439. &#8211; https:\/\/translated.turbopages.org\/proxy_u\/en-ru.ru.f8588928-67023f6a-1f19dd1b-74722d776562\/https\/en.wikipedia.org\/wiki\/United_Nations_Security_Council_Counter-Terrorism_Committee<\/li>\n<li>\u0421\u0428\u0410 \u2014 \u0418\u0440\u0430\u043a: \u0445\u0440\u043e\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u044f \u043a\u043e\u043d\u0444\u043b\u0438\u043a\u0442\u0430. &#8211; https:\/\/zonakz.net\/2002\/11\/14\/ssha-irak-xronologiya-konflikta\/<\/li>\n<li>\u0422\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0430\u043a\u0442 11 \u0441\u0435\u043d\u0442\u044f\u0431\u0440\u044f \u0432 \u0421\u0428\u0410 \u0443\u043a\u0430\u0437\u044b\u0432\u0430\u0435\u0442 \u043d\u0430 \u0441\u0443\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0432\u0441\u0435\u043e\u0431\u0449\u0435\u0439 \u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u043d\u0430 \u043c\u0438\u0440\u043e\u043f\u043e\u0440\u044f\u0434\u043a\u0430. \/\/ \u041d\u0435\u0437\u0430\u0432\u0438\u0441\u0438\u043c\u0430\u044f \u0433\u0430\u0437\u0435\u0442\u0430, 2001, 16 \u0441\u0435\u043d\u0442\u044f\u0431\u044f<\/li>\n<li>\u0423\u0441\u0442\u0438\u043d\u043e\u0432 \u0412.\u0412. \u0420\u043e\u0441\u0441\u0438\u044f: 10 \u043b\u0435\u0442 \u0431\u043e\u0440\u044c\u0431\u044b \u0441 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u043c \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0437\u043c\u043e\u043c. \u041c.: \u0417\u0410\u041e \u00ab\u041e\u043b\u043c\u0430 \u041c\u0435\u0434\u0438\u0430 \u0413\u0440\u0443\u043f\u043f\u00bb, 2008, 544 \u0441. 361<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Ilkin Ahmedzade <\/strong><\/p>\n<p><strong>Launching Global Fight Against International Terrorism: Political Analysis<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>Abstract<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p>Among the factors that had a significant impact on the world order at the beginning of the 21st century, the terrorist attacks in the United States on September 11, 2001, hold particular importance. Whether they were artificially or intentionally orchestrated, and regardless of their geopolitical consequences, discussions about the September 11 attacks continue, with ongoing research in this area. It is no coincidence that September 11 is marked as the beginning of an era of systematic, purposeful, and collective efforts against international terrorism.<\/p>\n<p>The U.S. war of aggression, disguised as a campaign to combat international terrorism, aims at achieving global hegemony. This article analyzes the international situation post-2001, drawing on research from national, Turkish, and Russian authors, as well as materials from the mass media. It describes the hegemonic policies of the United States and examines the efforts of the United Nations in forming an anti-terrorist coalition from both a scientific and practical perspective.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Keywords:<\/strong> USA, UN, September 11, 2001, Middle East, Islamic factor, hegemony, international terrorism, anti-terrorism, energy interests, world order, political opinion, geopolitical competition<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u0418\u043b\u044c\u043a\u0438\u043d \u0410\u0445\u043c\u0435\u0434\u0437\u0430\u0434\u0435 <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u041d\u0430\u0447\u0430\u043b\u043e \u0433\u043b\u043e\u0431\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0439 \u0431\u043e\u0440\u044c\u0431\u044b \u0441 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u043c \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0437\u043c\u043e\u043c: <\/strong><strong>\u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0430\u043d\u0430\u043b\u0438\u0437<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u0420\u0435\u0437\u044e\u043c\u0435<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u041e\u0434\u043d\u0438\u043c \u0438\u0437 \u0444\u0430\u043a\u0442\u043e\u0440\u043e\u0432, \u043e\u043a\u0430\u0437\u0430\u0432\u0448\u0438\u0445 \u0441\u0435\u0440\u044c\u0435\u0437\u043d\u043e\u0435 \u0432\u043b\u0438\u044f\u043d\u0438\u0435 \u043d\u0430 \u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u043e\u0439 \u043f\u043e\u0440\u044f\u0434\u043e\u043a \u0432 \u043d\u0430\u0447\u0430\u043b\u0435 XXI \u0432\u0435\u043a\u0430, \u0441\u0442\u0430\u043b\u0438 \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0430\u043a\u0442\u044b, \u0441\u043e\u0432\u0435\u0440\u0448\u0435\u043d\u043d\u044b\u0435 \u0432 \u0421\u0428\u0410 11 \u0441\u0435\u043d\u0442\u044f\u0431\u0440\u044f 2001 \u0433\u043e\u0434\u0430. \u041d\u0435\u0437\u0430\u0432\u0438\u0441\u0438\u043c\u043e \u043e\u0442 \u0442\u043e\u0433\u043e, \u0431\u044b\u043b \u043b\u0438 \u044d\u0442\u043e\u0442 \u0430\u043a\u0442 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e \u0441\u043f\u0440\u043e\u0432\u043e\u0446\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d \u0438\u043b\u0438 \u0441\u0442\u0430\u043b \u0440\u0435\u0437\u0443\u043b\u044c\u0442\u0430\u0442\u043e\u043c \u043d\u0430\u043c\u0435\u0440\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0434\u0435\u0439\u0441\u0442\u0432\u0438\u0439, \u0430 \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435 \u0432\u043d\u0435 \u0437\u0430\u0432\u0438\u0441\u0438\u043c\u043e\u0441\u0442\u0438 \u043e\u0442 \u0433\u0435\u043e\u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432\u0438\u0439, \u0434\u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0438\u0438 \u0438 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u043e \u0442\u0435\u0440\u0430\u043a\u0442\u0430\u0445 11 \u0441\u0435\u043d\u0442\u044f\u0431\u0440\u044f \u043f\u0440\u043e\u0434\u043e\u043b\u0436\u0430\u044e\u0442\u0441\u044f \u0434\u043e \u0441\u0438\u0445 \u043f\u043e\u0440. \u0422\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0430\u043a\u0442 \u0432 \u0421\u0428\u0410 \u0441\u0442\u0430\u043b \u043d\u0430\u0447\u0430\u043b\u043e\u043c \u043d\u043e\u0432\u043e\u0439 \u044d\u043f\u043e\u0445\u0438 \u2014 \u044d\u043f\u043e\u0445\u0438 \u0441\u0438\u0441\u0442\u0435\u043c\u043d\u043e\u0439, \u0446\u0435\u043b\u0435\u043d\u0430\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u043d\u043e\u0439 \u0438 \u043a\u043e\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0438\u0432\u043d\u043e\u0439 \u0431\u043e\u0440\u044c\u0431\u044b \u0441 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u043c \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0437\u043c\u043e\u043c.<\/p>\n<p>\u0410\u0433\u0440\u0435\u0441\u0441\u0438\u0432\u043d\u0430\u044f \u0432\u043e\u0439\u043d\u0430 \u0421\u0428\u0410, \u043f\u0440\u0438\u043a\u0440\u044b\u0442\u0430\u044f \u0431\u043e\u0440\u044c\u0431\u043e\u0439 \u0441 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u043c \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0437\u043c\u043e\u043c, \u043d\u0430\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u0430 \u043d\u0430 \u0434\u043e\u0441\u0442\u0438\u0436\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0433\u043b\u043e\u0431\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0439 \u0433\u0435\u0433\u0435\u043c\u043e\u043d\u0438\u0438. \u0412 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435, \u043e\u043f\u0438\u0440\u0430\u044f\u0441\u044c \u043d\u0430 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u043e\u0442\u0435\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445, \u0442\u0443\u0440\u0435\u0446\u043a\u0438\u0445 \u0438 \u0440\u043e\u0441\u0441\u0438\u0439\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0430\u0432\u0442\u043e\u0440\u043e\u0432, \u0430 \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435 \u043c\u0430\u0442\u0435\u0440\u0438\u0430\u043b\u044b \u0441\u0440\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432 \u043c\u0430\u0441\u0441\u043e\u0432\u043e\u0439 \u0438\u043d\u0444\u043e\u0440\u043c\u0430\u0446\u0438\u0438, \u0430\u043d\u0430\u043b\u0438\u0437\u0438\u0440\u0443\u0435\u0442\u0441\u044f \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u0430\u044f \u0441\u0438\u0442\u0443\u0430\u0446\u0438\u044f \u043f\u043e\u0441\u0442 2001 \u0433\u043e\u0434\u0430, \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u0433\u0435\u0433\u0435\u043c\u043e\u043d\u0438\u0441\u0442\u0441\u043a\u0430\u044f \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u043a\u0430 \u0421\u0428\u0410, \u0430 \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u0443\u0435\u0442\u0441\u044f \u0434\u0435\u044f\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u041e\u041e\u041d \u043f\u043e \u0441\u043e\u0437\u0434\u0430\u043d\u0438\u044e \u0430\u043d\u0442\u0438\u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0441\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u043a\u043e\u0430\u043b\u0438\u0446\u0438\u0438 \u0441 \u043d\u0430\u0443\u0447\u043d\u043e\u0439 \u0438 \u043f\u0440\u0430\u043a\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0442\u043e\u0447\u0435\u043a \u0437\u0440\u0435\u043d\u0438\u044f.<\/p>\n<p><strong>\u041a\u043b\u044e\u0447\u0435\u0432\u044b\u0435 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0430:<\/strong> \u0421\u0428\u0410, \u041e\u041e\u041d, 11 \u0441\u0435\u043d\u0442\u044f\u0431\u0440\u044f, \u0411\u043b\u0438\u0436\u043d\u0438\u0439 \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u043a, \u0438\u0441\u043b\u0430\u043c\u0441\u043a\u0438\u0439 \u0444\u0430\u043a\u0442\u043e\u0440, \u0433\u0435\u0433\u0435\u043c\u043e\u043d\u0438\u044f, \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u0439 \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0437\u043c, \u0431\u043e\u0440\u044c\u0431\u0430 \u0441 \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0437\u043c\u043e\u043c, \u044d\u043d\u0435\u0440\u0433\u0435\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0438\u043d\u0442\u0435\u0440\u0435\u0441\u044b, \u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u043e\u0439 \u043f\u043e\u0440\u044f\u0434\u043e\u043a, \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0432\u0437\u0433\u043b\u044f\u0434\u044b, \u0433\u0435\u043e\u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0430\u044f \u043a\u043e\u043d\u043a\u0443\u0440\u0435\u043d\u0446\u0438\u044f<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\"><a href=\"https:\/\/socialresearchjournal.az\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/JURNAL-STM-2024-meqale-16.pdf\">Download\u00a0 \u00a0<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone wp-image-1291\" src=\"https:\/\/socialresearchjournal.az\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pdfdown-212x300.jpg\" alt=\"\" width=\"38\" height=\"53\" srcset=\"https:\/\/socialresearchjournal.az\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pdfdown-212x300.jpg 212w, https:\/\/socialresearchjournal.az\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/pdfdown.jpg 300w\" sizes=\"auto, (max-width: 38px) 100vw, 38px\" \/><\/a><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&nbsp; \u0130lkin \u018fHM\u018fDZAD\u018f Bak\u0131 D\u00f6vl\u0259t Universitetinin Beyn\u0259lxalq m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r kafedras\u0131n\u0131n doktorant\u0131 (Bak\u0131, Az\u0259rbaycan) \u00a0 E-mail: dipomatd325@gmail.com ORCID: 0009-0000-3186-6497 UOT-327 \u00a0 X\u00fclas\u0259. XXI \u0259srin \u0259vv\u0259ll\u0259rind\u0259 d\u00fcnya nizam\u0131na ciddi t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259n amill\u0259r s\u0131ras\u0131nda AB\u015e-da 2001-ci il sentyabr\u0131n 11-d\u0259 ba\u015f ver\u0259n terror hadis\u0259l\u0259ri m\u00fch\u00fcm \u0259h\u0259miyy\u0259t\u0259 malikdir. S\u00fcni \u015f\u0259kild\u0259 v\u0259 ya q\u0259sd\u0259n t\u00f6r\u0259dilm\u0259sind\u0259n, habel\u0259 geosiyasi n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olmayaraq 11 sentyabr [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":1006,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1111","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cild-1--1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1111","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1111"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1111\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1331,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1111\/revisions\/1331"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1006"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1111"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1111"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1111"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}