{"id":963,"date":"2023-10-04T13:07:55","date_gmt":"2023-10-04T09:07:55","guid":{"rendered":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/?p=963"},"modified":"2023-10-04T13:07:55","modified_gmt":"2023-10-04T09:07:55","slug":"yeni-nesil-generativ-suni-intellekt-texnologiyalari-chatgpt-ve-insan-huquqlari-tenzimlenmesi-ile-bagli-ilk-cehdler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/2023\/10\/04\/yeni-nesil-generativ-suni-intellekt-texnologiyalari-chatgpt-ve-insan-huquqlari-tenzimlenmesi-ile-bagli-ilk-cehdler\/","title":{"rendered":"YEN\u0130 N\u018fS\u0130L GENERAT\u0130V S\u00dcN\u0130  \u0130NTELLEKT TEXNOLOG\u0130YALARI (ChatGPT)  V\u018f \u0130NSAN H\u00dcQUQLARI:  T\u018fNZ\u0130ML\u018fNM\u018fS\u0130 \u0130L\u018f BA\u011eLI \u0130LK C\u018fHDL\u018fR"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><strong>Lal\u0259 \u018fKB\u018fROVA<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>AB\u015e-\u0131n Lindenvud Universitetinin m\u0259zunu, H\u00fcquqi Ekspertiza <\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>v\u0259 Qanunvericilik T\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri M\u0259rk\u0259zinin doktorant\u0131, <\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>Milli M\u0259clisin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Komit\u0259sinin eksperti<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>\u00a0<\/em><em>E-mail: l.akbarova88@gmail.com<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>ORCID: 0009-0003-0400-958X <\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>X\u00fclas\u0259. <\/strong>M\u0259qal\u0259d\u0259 yeni n\u0259sil generativ s\u00fcni intellekt (S\u0130) texnologiyalar\u0131 v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 m\u00f6vzusu, bu sah\u0259d\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00f6vcud ilkin t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259r t\u0259dqiq edilir. Qeyd edilir ki, texnologiyalar\u0131n s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131 h\u0259m qlobal, beyn\u0259lxalq, h\u0259m d\u0259 milli-h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rd\u0259 h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259l\u0259ri olduqca aktual m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7evirib. M\u00fc\u0259llif yeni n\u0259sil S\u0130-nin \u0259n son n\u00fcmun\u0259l\u0259rinin insan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sirl\u0259rin\u0259 v\u0259 perspektivl\u0259rin\u0259 n\u0259z\u0259r sal\u0131r.<\/p>\n<p>Daha sonra S\u0130 t\u0259tbiql\u0259rinin insan h\u00fcquqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131\u011f\u0131 m\u00fcmk\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r ba\u015f ver\u0259n real presedentl\u0259rl\u0259 izah edilir. M\u00fc\u0259llif\u0259 g\u00f6r\u0259, insan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 S\u0130-nin t\u0259tbiq \u0259hat\u0259si n\u0259 q\u0259d\u0259r geni\u015fl\u0259nirs\u0259, onun yaratd\u0131\u011f\u0131 probleml\u0259rin dair\u0259si d\u0259 o q\u0259d\u0259r \u00e7oxal\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 S\u0130-nin h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259yl\u0259rin \u0259sas\u0259n AB\u015e v\u0259 Avropada (x\u00fcsusil\u0259 B\u00f6y\u00fck Britaniyada) g\u00fcnd\u0259md\u0259 oldu\u011fu qeyd edilir. Avropa Birliyinin qanunvericil\u0259rinin S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259bul etdiyi, d\u00fcnyada ilk say\u0131lacaq m\u00fch\u00fcm t\u0259nziml\u0259nm\u0259 &#8211; Avropa Birliyinin S\u00fcni \u0130ntellekt Akt\u0131 (AB S\u0130 Akt\u0131) t\u0259hlil edilir. Avropa Birliyinin S\u00fcni \u0130ntellekt Akt\u0131nda S\u0130-nin t\u0259tbiql\u0259rini 3 risk kateqoriyas\u0131na ay\u0131rmas\u0131 vur\u011fulan\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqatda h\u0259m\u00e7inin AB\u015e Konqresinin S\u0130 v\u0259 insan haqlar\u0131 y\u00f6n\u00fcnd\u0259 f\u0259aliyy\u0259ti d\u0259 ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Senat\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Alt Komit\u0259sinin S\u0130-nin insan h\u00fcquqlar\u0131na t\u0259sirl\u0259rini ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ke\u00e7irdiyi ikit\u0259r\u0259fli dinl\u0259m\u0259l\u0259r, onun n\u0259tic\u0259sind\u0259 al\u0131nan q\u0259rarlar v\u0259 t\u0259klifl\u0259r\u0259 m\u00fcnasib\u0259t bildirilir.<\/p>\n<p>\u201cN\u0259tic\u0259\u201d hiss\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259llif yeni n\u0259sil S\u0130 v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 y\u00f6n\u00fcnd\u0259 m\u00fczakir\u0259 v\u0259 q\u0259rarlar\u0131n h\u0259l\u0259lik yaln\u0131z Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259 apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131r.<\/p>\n<p><strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r: <\/strong>Yeni n\u0259sil generativ s\u00fcni intellekt (S\u0130), insan h\u00fcquqlar\u0131, s\u00fcni intellekt \u0259sasl\u0131 kibercinay\u0259tkarl\u0131q, s\u00fcni intellektin potensial t\u0259hdidl\u0259ri, ChatGPT, Avropa Birliyinin S\u0130 Akt\u0131, AB\u015e, B\u00f6y\u00fck Britaniya, S\u0130 \u0259sasl\u0131 s\u0259s klonlamas\u0131, h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259, S\u0130 qanunvericiliyi, yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar, S\u0130 v\u0259 h\u00fcquqi aktlar, S\u0130 h\u00fcququ \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Giri\u015f<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>M\u00fcxt\u0259lif zamanlarda ba\u015f ver\u0259n elmi k\u0259\u015ffl\u0259r m\u00fcvafiq olaraq b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n h\u00fcquqi-qanunvericilik istiqam\u0259tind\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olub. \u0130nformasiya v\u0259 r\u0259q\u0259msalla\u015fma d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ya\u015fayan haz\u0131rk\u0131 vaxtda yeni n\u0259sil s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131 h\u0259m qlobal, beyn\u0259lxalq, h\u0259m d\u0259 lokal, milli-h\u00fcquqi \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rd\u0259 h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259l\u0259ri olduqca aktual m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7evirib.<\/p>\n<p>\u201cS\u00fcni intellekt\u201d (S\u0130) v\u0259 \u201cMa\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259si\u201d (Machine learning) adlanan, \u00f6t\u0259n bir ne\u00e7\u0259 onillikd\u0259 yarad\u0131lan v\u0259 inki\u015faf ed\u0259n texnologiyalar \u00e7oxsayl\u0131 elml\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n \u00f6yr\u0259nilir. Son bir il\u0259 yax\u0131n m\u00fcdd\u0259td\u0259 ortaya \u00e7\u0131xan, Generativ S\u00fcni \u0130ntellekt ChatGPT (Generative Pre-trained Transformer &#8211; Generativ \u018fvv\u0259lc\u0259d\u0259n \u00d6yr\u0259dilmi\u015f Transformer (\u00e7evirici)) adlanan yeni n\u0259sil S\u0130 qeyri-adi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 imkanlar\u0131 il\u0259 d\u00fcnyada b\u00f6y\u00fck \u0259ks-s\u0259da do\u011furub. Geni\u015f m\u0259nada t\u0259rif\u0259 g\u00f6r\u0259, \u201c\u00dcmumi olaraq GPT kimi tan\u0131nan generativ &#8211; Generativ \u018fvv\u0259lc\u0259d\u0259n \u00d6yr\u0259dilmi\u015f Transformerl\u0259r (\u00e7eviricil\u0259r) &#8211; transformer arxitekturas\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259n neyron \u015f\u0259b\u0259k\u0259 modell\u0259r ail\u0259sin\u0259 aid olub, ChatGPT generativ t\u0259tbiql\u0259rini d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n yeni n\u0259sil S\u0130 kimi b\u00f6y\u00fck s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f hesab edilir. GPT modell\u0259ri proqramlar insan kimi m\u0259tnl\u0259r, m\u0259zmun, \u015f\u0259kill\u0259r, musiqi v\u0259 s. yaratma\u011fa, suallara dan\u0131\u015f\u0131q t\u0259rzind\u0259 cavab verm\u0259y\u0259 imkan verir. Haz\u0131rda b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 qurumlar sual-cavab botlar\u0131, datalar\u0131n analizi, m\u0259tnl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131, m\u0259zmun yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 axtar\u0131\u015f \u0259m\u0259liyyatlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn GPT modell\u0259rind\u0259n v\u0259 generativ s\u00fcni intellektd\u0259n istifad\u0259 edir\u201d [16].<\/p>\n<p>Bununla yana\u015f\u0131, indiki m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 S\u0130-nin \u00fcmumi q\u0259bul edilmi\u015f vahid elmi t\u0259rifi yoxdur. Q\u0131sa m\u0259nada t\u0259rif\u0259 g\u00f6r\u0259, yeni n\u0259sil S\u0130 dedikd\u0259 olduqca geni\u015f \u0259hat\u0259d\u0259 ma\u015f\u0131nlar\u0131n v\u0259 intellektual sisteml\u0259rin (y\u0259ni komp\u00fcterl\u0259rin) insan intellektin\u0259 b\u0259nz\u0259r h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri yerin\u0259 yetirm\u0259k qabiliyy\u0259tini daha da t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n m\u00fcxt\u0259lif texnologiyalar\u0131n m\u0259cmusu ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr. S\u0130 v\u0259 ya ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259sinin mahiyy\u0259ti ondan ibar\u0259tdir ki, bu texnologiyalar daim \u00f6z f\u0259aliyy\u0259t dair\u0259sini geni\u015fl\u0259ndirir, bu prosesd\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r yaln\u0131z insana xas olan, onun imtiyaz\u0131 kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n f\u0259aliyy\u0259t n\u00f6vl\u0259rin\u0259 yiy\u0259l\u0259nirl\u0259r. S\u00f6hb\u0259t h\u0259m d\u0259 m\u00fcxt\u0259lif c\u00fcr t\u0259snif edil\u0259 bil\u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b probleml\u0259rin h\u0259llind\u0259n gedir. M\u0259s\u0259l\u0259n, d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 qabiliyy\u0259tini t\u0259l\u0259b ed\u0259n, h\u0259m\u00e7inin k\u0259miyy\u0259t t\u0259hlili v\u0259 proqnozla\u015fd\u0131rma xarakterli m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll ed\u0259 bil\u0259n sisteml\u0259r son d\u00f6vrd\u0259 olduqca s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf edir. S\u0130 texnologiyalar\u0131 t\u0259xmin\u0259n bel\u0259 i\u015fl\u0259yir:<\/p>\n<p>&#8211; S\u0130 sisteml\u0259ri n\u0259h\u0259ng h\u0259cmd\u0259 m\u0259lumat toplay\u0131r, bu m\u0259lumatlar sanki S\u0130-nin \u201ci\u00e7\u0259risind\u0259 d\u00f6vr etdiyi data-kosmos\u201du t\u0259\u015fkil edir. S\u0130 m\u0259hz v\u0259 yaln\u0131z h\u0259min n\u0259h\u0259ng data-kosmos sistemin\u0259 \u0259saslanaraq tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131 icra ed\u0259 bilir.<\/p>\n<p>&#8211; S\u0130-nin i\u015f mexanizmi insanlar\u0131n beyinl\u0259rind\u0259ki neyron \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rin\u0259 b\u0259nz\u0259yir, ba\u015f ver\u0259nl\u0259r\u0259 dair \u015f\u00fcur v\u0259 anlay\u0131\u015flar\u0131n formala\u015fmas\u0131na b\u0259nz\u0259r prosesl\u0259r gedir. Bu m\u0259nada S\u0130-nin i\u015fi insan z\u0259kas\u0131na \u00e7ox yax\u0131nla\u015fmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>&#8211; Bu g\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0130 m\u0259qal\u0259l\u0259r, x\u0259b\u0259rl\u0259r v\u0259 ya \u015feirl\u0259r yazmaqdan tutmu\u015f videolar, podkastlar, \u015f\u0259kill\u0259rin redakt\u0259 edilm\u0259si, \u00fcztan\u0131ma \u0259m\u0259liyatlar\u0131na q\u0259d\u0259r says\u0131z-hesabs\u0131z f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r icra edir. Son bir ild\u0259 h\u0259min f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rin dair\u0259si t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u0259g\u0259lm\u0259z d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 artmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>&#8211; B\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259ri optimalla\u015fd\u0131rma\u011fa imkan ver\u0259n S\u0130-nin t\u0259tbiq dair\u0259si \u00e7ox geni\u015fdir. \u0130lk n\u00f6vb\u0259d\u0259, bu S\u0130-nin \u0259vv\u0259ll\u0259r yaln\u0131z bir insana tabe olan bir i\u015fi ondan daha s\u00fcr\u0259tli, h\u0259tta daha d\u0259qiq yerin\u0259 yetir\u0259 bilm\u0259si il\u0259 \u0259laq\u0259dard\u0131r. Ba\u015flayan r\u0259q\u0259msal \u0259srd\u0259 c\u0259miyy\u0259td\u0259 S\u0130-nin t\u0259tbiq edildiyi sah\u0259l\u0259rin say\u0131 durmadan artacaq.<\/p>\n<p>Bu bax\u0131mdan, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lara g\u00f6r\u0259, haz\u0131rda S\u0130-nin n\u0259inki t\u0259tbiq edildiyi, \u0259ksin\u0259 h\u0259l\u0259lik istifad\u0259 olunmad\u0131\u011f\u0131 sah\u0259l\u0259ri sadalamaq daha asan olar.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol>\n<li><strong> Yeni n\u0259sil s\u00fcni intellektin insan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259zah\u00fcrl\u0259ri <\/strong><strong>v\u0259 perspektivl\u0259ri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>Qeyd edildiyi kimi, S\u0130-nin s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131 yeni n\u0259sil texnologiyalar\u0131n yaranmas\u0131na t\u0259kan verib. Son ill\u0259rd\u0259 ortaya \u00e7\u0131xan \u0259n son 10 S\u0130 texnologiyalar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r [14]:<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar \u201cc\u0259sar\u0259tli yeni d\u00fcnya\u201d da adland\u0131r\u0131l\u0131r. S\u0130 il\u0259 t\u0259chiz edilmi\u015f yeni chatbotlar texnologiyan\u0131n internetin iqtisadiyyat\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259ld\u0259, bug\u00fcnk\u00fc g\u00fcc m\u0259rk\u0259zl\u0259rini arxada qoya bil\u0259c\u0259yini v\u0259 s\u0259nayenin n\u00f6vb\u0259ti n\u0259h\u0259ngl\u0259rini yarada bil\u0259c\u0259yini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sl sava\u015fa t\u0259kan verib. H\u0259min \u00e7atbotlar \u0259sas\u0259n a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r:<\/p>\n<p><strong>ChatGPT<\/strong> &#8211; yuxar\u0131da qeyd edildiyi kimi, \u201cOpenAI\u201d t\u0259dqiqat laboratoriyas\u0131n\u0131n S\u0130 dili modeli ChatGPT m\u00fcr\u0259kk\u0259b suallara cavab verm\u0259k, \u015feir, reseptl\u0259r yazmaq, kodla\u015fd\u0131rmaq, t\u0259til planla\u015fd\u0131rmaq, dill\u0259ri t\u0259rc\u00fcm\u0259 etm\u0259k qabiliyy\u0259tin\u0259 g\u00f6r\u0259 d\u0259yi\u015fm\u0259z x\u0259b\u0259r ba\u015fl\u0131qlar\u0131na \u00e7evrilib. Mart ay\u0131n\u0131n ortalar\u0131nda t\u0259qdim edil\u0259n \u0259n son versiya olan GPT-4 h\u0259tta \u015f\u0259kill\u0259r\u0259 cavab ver\u0259, \u201cUniform Bar\u201d imtahan\u0131n\u0131 da ke\u00e7\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bing &#8211; ChatGPT-nin deb\u00fct\u00fcnd\u0259n iki ay sonra, \u201cOpenAI\u201d-un \u0259sas investoru v\u0259 t\u0259r\u0259fda\u015f\u0131 olan \u201cMicrosoft\u201d \u201cBing\u201d internet axtar\u0131\u015f sistemin\u0259 faktiki olaraq ist\u0259nil\u0259n m\u00f6vzuda a\u00e7\u0131q m\u0259tnli s\u00f6hb\u0259tl\u0259r apara bil\u0259n ox\u015far chatbot \u0259lav\u0259 etdi. Lakin burax\u0131ld\u0131qdan sonra botun h\u0259rd\u0259n qeyri-d\u0259qiq, aldad\u0131c\u0131 v\u0259 q\u0259rib\u0259 cavablar\u0131 da diqq\u0259ti c\u0259lb etdi.<\/p>\n<p><strong>Bard<\/strong> &#8211; Google-un \u201cBard\u201d adl\u0131 chatbotu mart ay\u0131nda AB\u015e v\u0259 Britaniyada m\u0259hdud sayda istifad\u0259\u00e7i \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259y\u0259 verilib. \u018fvv\u0259lc\u0259 e-m\u0259ktublar v\u0259 \u015feirl\u0259r haz\u0131rlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f yarad\u0131c\u0131 bir vasit\u0259 kimi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f, ideyalar yarada, bloq yaz\u0131lar\u0131 yaza, suallara konkret faktlar v\u0259 ya r\u0259yl\u0259rl\u0259 cavab ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>Ernie <\/strong>&#8211; axtar\u0131\u015f n\u0259h\u0259ngi BA\u0130du mart ay\u0131nda \u00c7inin ChatGPT-y\u0259 ilk b\u00f6y\u00fck r\u0259qibini t\u0259qdim etdi. Ernienin bilik inteqrasiyas\u0131 vasit\u0259sil\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fdirilmi\u015f v\u0259 q\u0131sald\u0131lm\u0131\u015f deb\u00fct\u00fc, botun v\u0259d edilmi\u015f &#8220;canl\u0131&#8221; n\u00fcmayi\u015finin qeyd\u0259 al\u0131nmas\u0131 a\u015fkar edildikd\u0259n sonra u\u011fursuz say\u0131ld\u0131 [17].<\/p>\n<p>Qeyd edil\u0259n bu v\u0259 dig\u0259r yeni texnologiyalar c\u0259miyy\u0259t h\u0259yat\u0131n\u0131n \u0259ks\u0259r sah\u0259l\u0259rin\u0259 t\u0259tbiq edil\u0259 bilm\u0259si il\u0259 f\u0259rql\u0259nir. Bu bax\u0131mdan onlar\u0131n h\u0259m m\u00fcsb\u0259t-m\u00fct\u0259r\u0259qqi, h\u0259m d\u0259 m\u0259nfi mahiyy\u0259tli n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olmas\u0131, daha d\u0259qiq deyils\u0259, t\u0259tbiq ed\u0259nl\u0259rin m\u0259qs\u0259dl\u0259rind\u0259n as\u0131l\u0131 olaraq f\u0259rqli t\u0259sirl\u0259r\u0259 malik olmas\u0131 reall\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131m\u0131z\u0131n m\u00f6vzusu insan h\u00fcquqlar\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, \u0259vv\u0259lc\u0259 yeni n\u0259sil generativ S\u0130-nin bu sah\u0259y\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sirl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 bir ne\u00e7\u0259 m\u0259qam\u0131 qeyd ed\u0259k.<\/p>\n<p>Yeni n\u0259sil S\u0130-nin insan h\u00fcquqlar\u0131 m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259rinin f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 bir \u00e7ox formada k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi m\u0259lum olub. M\u0259s\u0259l\u0259n, Generativ S\u0130 h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259rin\u0259 prosessual s\u0259n\u0259dl\u0259r yazma\u011fa, t\u0259rtib etm\u0259y\u0259 yard\u0131m ed\u0259 bil\u0259r. Son bir ild\u0259 m\u0259\u015fhurla\u015fan \u201cOpenAI\u201d \u015firk\u0259tinin m\u0259hsulu olan ilk \u00e7oxfunksiyal\u0131 ChatGPT s\u00f6hb\u0259t \u00e7atbotu ist\u0259nil\u0259n bel\u0259 s\u0259n\u0259din s\u00f6z\u00fcn \u0259sl m\u0259nas\u0131nda ilk n\u00fcmun\u0259sini &#8211; \u201cskeletini\u201d yaratma\u011fa imkan verir. ChatGPT \u0259vv\u0259ll\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n, referentl\u0259rin g\u00f6rd\u00fcy\u00fc b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u0259 bilir. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n bu, i\u015f\u00e7il\u0259rin ixtisar edilm\u0259sin\u0259, bir s\u0131ra pe\u015f\u0259l\u0259rin yox olmas\u0131na s\u0259b\u0259b olsa da, S\u0130 h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259rinin d\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 yaray\u0131r.<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, insan haqlar\u0131 t\u0259\u015fkilatlar\u0131 \u00f6z hesabatlar\u0131nda \u0259ks\u0259r hallarda t\u0259svirl\u0259rd\u0259n\/foto\u015f\u0259kill\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. Generativ S\u0130 sistemi diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n qeyri-adi \u015f\u0259kill\u0259r yaratma\u011fa (generasiya etm\u0259y\u0259) qadirdir. O, h\u0259m\u00e7inin h\u00fcquqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 ictimai kampaniyalar t\u0259\u015fkil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bli\u011fat v\u0259 t\u0259\u015fviqat materiallar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131na v\u0259 dig\u0259r m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n m\u0259lumatlar\u0131n toplanmas\u0131na ciddi k\u00f6m\u0259k edir.<\/p>\n<p>H\u00fcquqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259sind\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259rin t\u0259rc\u00fcm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259si d\u0259 getdikc\u0259 geni\u015fl\u0259n\u0259n sah\u0259dir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 h\u00fcquq\u015f\u00fcnaslar v\u0259 jurnalistl\u0259rin \u0259l il\u0259 s\u00fcr\u0259tli v\u0259 keyfiyy\u0259tli t\u0259rc\u00fcm\u0259y\u0259 sahib olmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox vaxt laz\u0131m olur. Bu i\u015fin asanla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cDeepL\u201d (DeepL Translator) sistemi ortaya \u00e7\u0131x\u0131b. Bu texnologiya da \u201cGoogle Translate\u201d kimi s\u00fcni intellektd\u0259n istifad\u0259 edir, sad\u0259c\u0259 bu yeni sistem t\u0259kmill\u0259\u015fmi\u015f S\u0130 il\u0259 s\u0259n\u0259dl\u0259ri daha yax\u015f\u0131 t\u0259rc\u00fcm\u0259 edir.<\/p>\n<p>\u201cS\u0130 texnologiyalara yax\u0131n\u201d (&#8220;technologies close to AI&#8221;) adlanan yeni sah\u0259 d\u0259 var. Bu sah\u0259d\u0259 k\u0259miyy\u0259t t\u0259hlili, sentiment t\u0259hlili, OSINT (Open-source intelligence) v\u0259 s. il\u0259 \u0259laq\u0259li b\u00fct\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rd\u0259 S\u0130 t\u0259tbiq edillir. \u00dcztan\u0131ma sisteml\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259, m\u00fcxt\u0259lif \u015f\u0259kil versiyalar\u0131na uy\u011fun data-veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131 \u0259sas\u0131nda cinay\u0259t t\u00f6r\u0259tmi\u015f b\u0259zi \u015f\u0259xsl\u0259rin tap\u0131lmas\u0131 v\u0259 tan\u0131nmas\u0131nda S\u0130-d\u0259n istifad\u0259 d\u0259 m\u00fcsb\u0259t t\u0259sirl\u0259r\u0259 aiddir.<\/p>\n<p>H\u00fcquq sah\u0259sind\u0259, cinay\u0259t axtar\u0131\u015f sistemind\u0259, polisin f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 yeni n\u0259sil S\u0130 t\u0259tbiql\u0259ri art\u0131q tam s\u00fcr\u0259tl\u0259 geni\u015fl\u0259nm\u0259kd\u0259dir. M\u0259s\u0259l\u0259n, AB\u015e-da Nyu-York \u015f\u0259h\u0259rinin h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131 S\u0130 sistemi vasit\u0259sil\u0259 narkotik alver\u00e7isini yaxalay\u0131blar. Buna insanlar\u0131n s\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fck \u00fcslublar\u0131n\u0131 analiz ed\u0259n s\u00fcni z\u0259ka sistemi vasit\u0259sil\u0259 nail olunub. M\u0259lumatda qeyd edilib ki, Devid Zayas adl\u0131 \u015f\u0259xs Nyu-York \u015ftat\u0131n\u0131n \u015fimal\u0131nda yerl\u0259\u015f\u0259n Skarsdeyl adl\u0131 ki\u00e7ik \u015f\u0259h\u0259rd\u0259 avtomobili idar\u0259 ed\u0259n zaman polisl\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n saxlan\u0131l\u0131b. Avtomobilin yoxlan\u0131lmas\u0131 zaman\u0131 onun daxilind\u0259 narkotik vasit\u0259l\u0259r, odlu silah v\u0259 34.000 AB\u015e dollar\u0131 na\u011fd pul a\u015fkar edilib. Daha sonra Devid Zayas narkotik alver\u00e7iliyi \u00fczr\u0259 g\u00fcnah\u0131n\u0131 boynuna al\u0131b [13].<\/p>\n<p>H\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131n \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etdiyi, regionda yol h\u0259r\u0259k\u0259tinin intellektual idar\u0259si platformas\u0131 olan \u201cRekor\u201d adl\u0131 \u015firk\u0259tin monitorinql\u0259ri \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 \u015firk\u0259tin s\u00fcni z\u0259ka \u0259sasl\u0131 alqoritmi Devid Zayas\u0131 \u015f\u00fcbh\u0259li \u015f\u0259xs kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n edib. \u015eirk\u0259tin s\u00fcni z\u0259ka \u0259sasl\u0131 sistemi Zayas\u0131n g\u00fcnl\u0259rl\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t etdiyi mar\u015frutlar\u0131 analiz ed\u0259rk\u0259n, onun narkotik alver\u00e7il\u0259rinin m\u00fct\u0259madi \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 etdikl\u0259ri mar\u015frutlarla eyni oldu\u011funu t\u0259sdiql\u0259yib v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 sistem onu narkotik alver\u00e7isi kimi t\u0259yin edib. Yeni n\u0259sil S\u0130 t\u0259tbiq ed\u0259n \u015firk\u0259tl\u0259r AB\u015e-\u0131n polis departamentl\u0259ri v\u0259 dig\u0259r d\u00f6vl\u0259t m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q edir.<\/p>\n<p>Son S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n h\u00fcquq sah\u0259sind\u0259 t\u0259tbiqinin m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259n maraql\u0131, h\u0259m d\u0259 paradoksal m\u0259qam diqq\u0259ti c\u0259lb edir. Bu, S\u0130-nin yeni qanunvericilikl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda k\u00f6m\u0259k etm\u0259sidir [1]. Bu c\u00fcr haz\u0131rlanan qanun layih\u0259l\u0259rind\u0259 onlar\u0131n S\u0130 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259rtib edilm\u0259si, m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin is\u0259 sonda s\u0259n\u0259din do\u011frulu\u011funu yoxlay\u0131b t\u0259sdiql\u0259m\u0259si qeyd edilir.<\/p>\n<p>S\u0130-nin yaranmas\u0131ndan b\u0259ri onun insan h\u00fcquqlar\u0131na t\u0259siri il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259dqiqatlar xaricd\u0259 v\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 az sayda olsa da m\u00f6vcud olub [5]. Bununla yana\u015f\u0131, \u0259sas f\u0259rq odur ki, yeni n\u0259sil generativ S\u0130-nin insan h\u00fcquqlar\u0131na t\u0259siri il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar h\u0259l\u0259lik yoxdur. S\u0259b\u0259b h\u0259m bu texnologiyalar\u0131n olduqca s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131 v\u0259 h\u00fcquq-qanunvericilik sisteml\u0259rinin onunla ayaqla\u015fa bilm\u0259m\u0259si, h\u0259m d\u0259 yeni n\u0259sil texnologiyalar\u0131n t\u0259tbiqinin olduqca n\u0259h\u0259ng sah\u0259l\u0259ri \u0259hat\u0259 etm\u0259sidir. Dig\u0259r m\u00fch\u00fcm s\u0259b\u0259b d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259rinin bu sah\u0259d\u0259 h\u0259l\u0259lik milli qanunvericilikl\u0259r haz\u0131rlamaqla ba\u011fl\u0131 t\u0259klifl\u0259ri s\u0259sl\u0259ns\u0259 d\u0259, beyn\u0259lxalq\/universal qanunvericiliyin haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131n \u201cs\u0131f\u0131r\u201d v\u0259ziyy\u0259td\u0259 olmas\u0131d\u0131r. Bu v\u0259ziyy\u0259t olduqca b\u00f6y\u00fck t\u0259hdidl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Yeni n\u0259sil S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n insan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 pozuntular\u0131 c\u0259zas\u0131z qala, \u00fcmumilikd\u0259 c\u0259zas\u0131zl\u0131q m\u00fchiti formala\u015fa bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 S\u0130-nin inki\u015faf\u0131 perspektivl\u0259rin\u0259 g\u0259ldikd\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, yax\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 Avropa \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 M\u0259hk\u0259m\u0259si (A\u0130HM) kimi b\u00f6y\u00fck strukturlarda q\u0259rarlar\u0131n verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn avtomatla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f sisteml\u0259r inki\u015faf etdiril\u0259 bil\u0259r. M\u0259lumdur ki, burada g\u00f6r\u00fcl\u0259si i\u015fl\u0259r v\u0259 b\u00fcrokratik prosedurlar olduqca \u00e7oxdur, n\u00f6vb\u0259l\u0259r ill\u0259rl\u0259 uzan\u0131r. A\u0130HM-d\u0259 bir \u00e7ox h\u00fcquqi prosedurlar\u0131n ill\u0259rl\u0259 yax\u015f\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259\u015fdirilm\u0259si m\u00f6vcuddur ki, bu da \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 bu sah\u0259d\u0259 S\u0130-d\u0259n istifad\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn ilkin \u015f\u0259rtl\u0259r yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Dig\u0259r m\u00fcmk\u00fcn perspektivli istiqam\u0259t S\u0130-nin insan haqlar\u0131na m\u0259nfi t\u0259sirl\u0259ri il\u0259 m\u00fcbariz\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn el\u0259 S\u0130-nin \u00f6z\u00fcn\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259si m\u0259s\u0259l\u0259sidir. Y\u0259ni burada b\u0259zi alqoritmik \u0259ks t\u0259sir vasit\u0259l\u0259ri, m\u0259s\u0259l\u0259n, sif\u0259tin v\u0259 siqnal\u0131n tan\u0131nmas\u0131, botlarla m\u00fcbariz\u0259 v\u0259 s. n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur.<\/p>\n<p>Daha bir istiqam\u0259t art\u0131q ba\u015f ver\u0259nl\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n, b\u00fct\u00fcn qanunvericiliyi ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn getdikc\u0259 aktualla\u015fan m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hlilind\u0259n istifad\u0259 etm\u0259k imkanlar\u0131d\u0131r. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, S\u0130 sah\u0259sin\u0259 d\u0259 aid olan ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259sind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259n \u201cLight Alqoritmi\u201d 500.000 m\u0259hk\u0259m\u0259 q\u0259rar\u0131n\u0131 t\u0259hlil edib. Bu, he\u00e7 bir insan\u0131n\/t\u0259dqiqat\u00e7\u0131n\u0131n bel\u0259 q\u0131sa m\u00fcdd\u0259td\u0259 v\u0259 \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, \u00f6z h\u0259yat\u0131nda ed\u0259 bilm\u0259diyi bir i\u015fdir. \u00c7ox g\u00fcman ki, sad\u0259c\u0259 analitik m\u0259lumatlarla i\u015fl\u0259y\u0259n h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri bu \u00fcsullardan m\u00fctl\u0259q istifad\u0259 ed\u0259c\u0259k. Onlar getdikc\u0259 daha \u00e7ox bu kimi ofis al\u0259tl\u0259rind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259c\u0259k, y\u00fczl\u0259rl\u0259 m\u0259ktublara cavab yazacaq. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, insan h\u00fcquqlar\u0131na aid b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259r g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 sad\u0259c\u0259 olaraq yeni n\u0259sil texnologiyalarla davaml\u0131 t\u0259kmill\u0259\u015fdirm\u0259nin apar\u0131laca\u011f\u0131 t\u0259tbiq sah\u0259l\u0259ridir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><strong> S\u00fcni intellekt v\u0259 h\u00fcquq sah\u0259si: <\/strong><strong>\u0259vv\u0259lki v\u0259 indiki texnologiyalar\u0131n <\/strong><strong>mahiyy\u0259t f\u0259rql\u0259ri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u00dcmumilikd\u0259 \u0259vv\u0259lki S\u0130 texnologiyalar\u0131 il\u0259 yeni yarad\u0131lan generativ S\u0130-nin insan h\u00fcquqlar\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259si m\u00f6vzusunda n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nacaq daha bir vacib m\u0259qam m\u00f6vcuddur. 30 il bundan \u0259vv\u0259l S\u0130-nin t\u0259tbiqi \u00fc\u00e7\u00fcn komp\u00fcter savadl\u0131l\u0131\u011f\u0131na malik olmaq insan h\u0259yat\u0131n\u0131n bir hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evrildi. \u018fvv\u0259ll\u0259r daxil edil\u0259n m\u0259lumatlarla i\u015fl\u0259m\u0259k, s\u00fcr\u0259tli yaza bilm\u0259k, saytlar a\u00e7maq, axtar\u0131\u015fdan istifad\u0259 etm\u0259k, elektron m\u0259ktublar yazmaq z\u0259ruri idi.<\/p>\n<p>Haz\u0131rk\u0131 yeni n\u0259sil generativ S\u0130 il\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq sah\u0259sind\u0259 \u00e7al\u0131\u015fanlara laz\u0131m olan t\u0259kc\u0259 komp\u00fcter savadl\u0131l\u0131\u011f\u0131 kifay\u0259t deyil. \u018fn vacib bacar\u0131q interaktiv dialoq interfeysl\u0259ri il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259 bilm\u0259kdir. Eyni zamanda, bu yeni bacar\u0131\u011f\u0131n nec\u0259 i\u015fl\u0259diyini, hans\u0131 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malik oldu\u011funu, biz\u0259 n\u0259 ver\u0259 bil\u0259c\u0259yini v\u0259 harada t\u0259hdid yarada bil\u0259y\u0259c\u0259yini ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k \u0259sas \u015f\u0259rtl\u0259rd\u0259n biridir. Bir m\u0259s\u0259l\u0259 ayd\u0131nd\u0131r ki, \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus d\u0259st\u0259k v\u0259 h\u00fcquqi m\u0259sl\u0259h\u0259t sistemi olan h\u00fcquq m\u00fcdafi\u0259\u00e7il\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn bu c\u00fcr sisteml\u0259ri m\u0259nims\u0259m\u0259k m\u00fctl\u0259q \u015f\u0259rtdir. \u00c7\u00fcnki bel\u0259 \u015f\u0259raitd\u0259 h\u00fcquqi m\u0259sl\u0259h\u0259t almaq ist\u0259y\u0259nl\u0259rin say\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u0259g\u0259lm\u0259z d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 artm\u0131\u015f olur.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, 2023-c\u00fc ild\u0259n ba\u015flayaraq, h\u00fcquq sistemi S\u0130 il\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn sad\u0259c\u0259 komp\u00fcter savadl\u0131l\u0131\u011f\u0131 deyil, interaktiv dialoq interfeysl\u0259ri il\u0259 i\u015fl\u0259m\u0259k bacar\u0131qlar\u0131 ist\u0259nil\u0259n formada m\u0259sl\u0259h\u0259t ist\u0259y\u0259n insanlar \u00fc\u00e7\u00fcn g\u00fcn\u00fcn t\u0259l\u0259bin\u0259 \u00e7evrilir. M\u0259lumdur ki, insan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 b\u00fct\u00fcn i\u015fl\u0259r m\u00fctl\u0259q olaraq m\u0259hk\u0259m\u0259l\u0259r\u0259 \u00e7atm\u0131r v\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259 sual-cavab rejimind\u0259 h\u0259ll oluna bilir, bu is\u0259 generativ S\u0130-nin bacard\u0131\u011f\u0131 ist\u0259nil\u0259n d\u0259st\u0259k sistemin\u0259 olduqca \u00e7ox b\u0259nz\u0259yir. Dialoq interfeysl\u0259ri h\u00fcquq\u015f\u00fcnaslar\u0131n i\u015fl\u0259rini xeyli s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirir, s\u0259m\u0259r\u0259liliyini d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 art\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><strong> Son n\u0259sil S\u0130 texnologiyalar\u0131 v\u0259 <\/strong><strong>insan h\u00fcquqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r, <\/strong><strong>m\u00f6vcud presedentl\u0259r<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>S\u0130 veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131na \u0259saslanan, \u0259sas\u0259n h\u0259min bazaya daxil edilmi\u015f alqoritml\u0259rin g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si il\u0259 i\u015fl\u0259diyind\u0259n ciddi yan t\u0259sirl\u0259r\u0259 d\u0259 malik ola bilir. Bel\u0259 ki, S\u0130 art\u0131q m\u00f6vcud olan dil modell\u0259rind\u0259n istifad\u0259 etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259dal\u0259tli m\u0259hk\u0259m\u0259 q\u0259rarlar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131xar\u0131lmas\u0131 zaman\u0131 insan nitqin\u0259 xas olan q\u0259r\u0259z, qeyri-obyektivlik, ayr\u0131-se\u00e7kilik v\u0259 b\u0259rab\u0259rsizliyi d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 g\u00fccl\u0259ndir\u0259 bil\u0259r. Art\u0131q bununla ba\u011fl\u0131 konkret hallar m\u0259lumdur. S\u0130-y\u0259 q\u0259r\u0259zliliyin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc haqq\u0131nda s\u00f6hb\u0259t dem\u0259k olar ki, texnologiyan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259vv\u0259lind\u0259n gedir. 2016-c\u0131 ild\u0259 AB\u015e-\u0131n b\u0259zi \u015ftatlar\u0131nda m\u0259hk\u0259m\u0259 hakiml\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n istifad\u0259 edil\u0259n COMPAS (Correctional Offender Management Profiling for Alternative Sanctions &#8211; \u201cAlternativ sanksiyalar \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctt\u0259himl\u0259rin profilinin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si\u201d) adl\u0131 proqram\u0131n yaratd\u0131\u011f\u0131 qalmaqaldan sonra bu, x\u00fcsusil\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb etdi [2]. Bel\u0259 ki, proqram\u0131n alqoritml\u0259rinin irq\u00e7i, ayr\u0131-se\u00e7kiliy\u0259 malik q\u0259rarlar \u00e7\u0131xarmas\u0131 ortaya \u00e7\u0131xd\u0131. COMPAS ma\u015f\u0131n \u00f6yr\u0259nm\u0259sind\u0259n v\u0259 tarixi m\u0259lumatlar\u0131n arxivind\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k, bir d\u0259f\u0259 zorak\u0131l\u0131q cinay\u0259ti t\u00f6r\u0259tmi\u015f cinay\u0259tkarlar\u0131n onu yenid\u0259n t\u00f6r\u0259d\u0259 bilm\u0259si (residivist olmas\u0131) ehtimal\u0131n\u0131 proqnozla\u015fd\u0131r\u0131b. Hesab edib ki, qara v\u0259 ya d\u0259ri r\u0259ngi t\u00fcnd olan insanlar a\u011fd\u0259rili insanlardan daha \u00e7ox t\u0259krar cinay\u0259tl\u0259r t\u00f6r\u0259dirl\u0259r. X\u00fcsusil\u0259 vur\u011fulayaq ki, S\u0130-nin bu t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259ri ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 Q\u0259rb c\u0259miyy\u0259tind\u0259, daha sonra is\u0259 d\u00fcnyan\u0131n dig\u0259r hiss\u0259l\u0259rind\u0259 m\u00f6vcud olan sivilizasion, etnik-milli aspektli \u0259n\u0259n\u0259 v\u0259 struktur probleml\u0259rini \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xartd\u0131. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar bunu \u201calqoritmik diskriminasiya\u201d adland\u0131rd\u0131lar [2].<\/p>\n<p>Dig\u0259r misallar da maraql\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, S\u0130-nin insan h\u00fcquqlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn yaratd\u0131\u011f\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcr yarad\u0131r. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cAmazon\u201d i\u015f axtaranlar\u0131n t\u0259rc\u00fcmeyi-hallar\u0131n\u0131 t\u0259hlil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0130 t\u0259tbiq edib. M\u0259lum olub ki, S\u0130 alqoritmi qad\u0131nlar\u0131n CV-l\u0259rini r\u0259dd edib v\u0259 \u0259v\u0259zind\u0259 laz\u0131mi bacar\u0131qlar\u0131 olmasa bel\u0259 xarakterik ki\u015fi nitqin\u0259 malik fayllar\u0131n oldu\u011fu CV-l\u0259ri se\u00e7\u0259r\u0259k, i\u015f\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259yi t\u0259klif edib, gender ayr\u0131-se\u00e7kiliyini n\u00fcmayi\u015f etdirib. Bu v\u0259 ya dig\u0259r hallar texnologiyan\u0131 yaradanlar\u0131 bel\u0259 q\u0259r\u0259z v\u0259 t\u0259hrifl\u0259r etm\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn metodoloji s\u0259viyy\u0259d\u0259 i\u015fl\u0259r aparma\u011fa s\u00f6vq edir. M\u0259lumatlar\u0131n nec\u0259 v\u0259 hans\u0131 \u0259saslarla topland\u0131\u011f\u0131n\u0131, n\u0259y\u0259 g\u00f6r\u0259 bel\u0259 q\u0259rarlar al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlama\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. S\u0259b\u0259bl\u0259ri aradan qald\u0131rmaq, bu c\u00fcr m\u0259lumatlar\u0131n \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olan qeyri-b\u0259rab\u0259rliy\u0259 \u0259sas ver\u0259n struktur sisteml\u0259rin yenil\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259rilir.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<ol start=\"4\">\n<li><strong> \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 <\/strong><strong>S\u0130-nin t\u0259tbiq \u0259hat\u0259si n\u0259 q\u0259d\u0259r <\/strong><strong>geni\u015fl\u0259nirs\u0259, onun yaratd\u0131\u011f\u0131 <\/strong><strong>probleml\u0259rin dair\u0259si <\/strong><strong>bir o q\u0259d\u0259r \u00e7oxal\u0131r<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Haz\u0131rda \u0259n b\u00f6y\u00fck probleml\u0259r s\u00f6z\u00fcged\u0259n \u00fcztan\u0131ma texnologiyalar\u0131n\u0131n, alqoritml\u0259rin qeyri-obyektiv m\u0259lumatlarla istifad\u0259si, h\u0259m\u00e7inin S\u0130 sisteml\u0259rinin enerji s\u0259rfiyyat\u0131, \u0259n ba\u015fl\u0131cas\u0131, onlar\u0131n inki\u015faf\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 sah\u0259l\u0259rin tamamil\u0259 qeyri-\u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Yeni texnologiyalar\u0131n insanlara total n\u0259zar\u0259t v\u0259 izl\u0259m\u0259 al\u0259tin\u0259 \u00e7evrilm\u0259si, biznes h\u00fcququnu da m\u0259suliyy\u0259t dair\u0259sin\u0259 daxil edir.<\/p>\n<p>Alqoritml\u0259rin ist\u0259nil\u0259n halda c\u0259miyy\u0259td\u0259 m\u00f6vcud olan ziddiyy\u0259tl\u0259ri, insan nitqin\u0259 xas olan q\u0259r\u0259zliliyi g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k ehtimal\u0131 y\u00fcks\u0259kdir. Bu probleml\u0259ri is\u0259 \u0259n az\u0131 alqoritml\u0259rin \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b etm\u0259kl\u0259 h\u0259ll etm\u0259k olar. \u018fks t\u0259qdird\u0259, alqoritml\u0259r yaln\u0131z total n\u0259zar\u0259t v\u0259 izl\u0259m\u0259ni monopoliyaya ala bil\u0259r ki, bu da geni\u015f geosiyasi kontekstd\u0259 milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 t\u0259hdidl\u0259r yarada, S\u0130 sah\u0259sind\u0259 liderlik ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn onu \u00e7ox g\u00fccl\u00fc silaha \u00e7evir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Dig\u0259r daha qlobal bir problem bu alqoritml\u0259rin qeyri-\u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 fonunda onlar\u0131 yoxlamaq imkan\u0131n\u0131n olmamas\u0131d\u0131r. Y\u0259ni bu modell\u0259r n\u0259 q\u0259d\u0259r n\u0259h\u0259ngdirs\u0259, bir o q\u0259d\u0259r m\u00fcr\u0259kk\u0259bdir v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 insan anlay\u0131\u015f\u0131ndan k\u0259nara \u00e7\u0131x\u0131r, yoxlan\u0131lmas\u0131 qeyri-m\u00fcmk\u00fcn olur. H\u0259dsiz enerji s\u0259rfiyyat\u0131 is\u0259 qlobal iqlim problemi kontekstind\u0259 olduqca b\u00f6y\u00fck m\u0259s\u0259l\u0259dir. Bu sisteml\u0259r fantastik d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 \u00e7ox enerji t\u0259l\u0259b etdiyi halda, he\u00e7 d\u0259 b\u00fct\u00fcn \u015firk\u0259tl\u0259r karbon-CO2 neytrall\u0131\u011f\u0131na investisiya qoyma\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcr, yaxud da bunu \u0259n ax\u0131r\u0131nc\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259 hesab edir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"5\">\n<li><strong> Generativ s\u00fcni intellekt <\/strong><strong>texnologiyalar\u0131 v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131: <\/strong><strong>t\u0259nziml\u0259nm\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcrm\u00fc?<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u0130lk olaraq ortaya \u00e7\u0131xan suallar bel\u0259dir: Qanun S\u0130-y\u0259 qada\u011fa qoya bil\u0259rmi, yaxud onu nec\u0259 t\u0259nziml\u0259m\u0259k olar? Mahiyy\u0259tc\u0259 transmilli xarakter da\u015f\u0131yan bir fenomenl\u0259 ba\u011fl\u0131 milli, regional v\u0259 qlobal s\u0259viyy\u0259li qanunvericilik sisteml\u0259ri nec\u0259 uzla\u015fd\u0131r\u0131la bil\u0259r? Bu sah\u0259d\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131qla ba\u011fl\u0131 s\u0259yl\u0259r niy\u0259 olduqca l\u0259ngiyir?<\/p>\n<p>\u0130lkin \u0259sas kimi Avropada m\u00f6vcud olan qanunvericilikd\u0259 \u201c\u00dcmumi m\u0259lumatlar\u0131n m\u00fchafiz\u0259si qaydas\u0131\u201dn\u0131n (GDPR &#8211; General Data Protection Regulation) olmas\u0131 m\u0259lumdur. Bu qayda Avropa Birliyi t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlan\u0131b, \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259r v\u0259 t\u0259\u015fkilatlar t\u0259r\u0259find\u0259n f\u0259rdi m\u0259lumatlar\u0131n emal\u0131 v\u0259 onlar\u0131n \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131n\u0131n t\u0259min edilm\u0259si prosedurunu m\u00fc\u0259yy\u0259n edir. El\u0259c\u0259 d\u0259 son ill\u0259rd\u0259 Avropa \u015euras\u0131 \u201c\u015e\u0259b\u0259k\u0259 v\u0259 informasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi direktivi\u201dni (NIS2 \u2014 Network and Information Security) q\u0259bul edib. Direktiv AB-y\u0259 \u00fczv d\u00f6vl\u0259tl\u0259rd\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rinin uy\u011funla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na, t\u0259nziml\u0259yici baza v\u0259 m\u00fcvafiq orqanlar aras\u0131nda \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q mexanizml\u0259rin\u0259 t\u0259l\u0259bl\u0259rin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259sin\u0259 \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r [11].<\/p>\n<p>\u00dcmumilikd\u0259 x\u00fcsusi vur\u011fulayaq ki, bu g\u00fcn\u0259 q\u0259d\u0259r S\u0130-nin t\u0259nziml\u0259nm\u0259sinin \u0259sas yollar\u0131 onun t\u0259tbiqinin etik \u0259saslar\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131na y\u00f6n\u0259lib. Bunlar S\u0130-li ma\u015f\u0131n v\u0259 robotlar\u0131n insanlara z\u0259r\u0259r v\u0259 ya fayda verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn nec\u0259 istifad\u0259 oluna bil\u0259c\u0259yin\u0259 dair m\u0259n\u0259vi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur. Q\u0259fil s\u0259hvl\u0259r v\u0259 onlar \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131nmas\u0131, yuxar\u0131da t\u0259svir edil\u0259n q\u0259r\u0259zlilik v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rin \u015f\u0259rh edilm\u0259si, dipfeyk (deepfakes) v\u0259 generativ modell\u0259ri t\u0259nziml\u0259m\u0259k yollar\u0131n\u0131n tap\u0131lmas\u0131, \u0259qli m\u00fclkiyy\u0259t qanunlar\u0131 (\u0259s\u0259rin m\u00fc\u0259llifinin kim\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131) v\u0259 s. hallar\u0131n t\u0259nziml\u0259nm\u0259si kimi etik prinsipl\u0259r buna misal ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>S\u0130-nin h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 s\u0259yl\u0259rin \u0259sas\u0259n AB\u015e v\u0259 Avropada (x\u00fcsusil\u0259 B\u00f6y\u00fck Britaniyada) g\u00fcnd\u0259md\u0259 oldu\u011funu qeyd etm\u0259k laz\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<ol start=\"6\">\n<li><strong> Avropa Birliyinin S\u00fcni <\/strong><strong>\u0130ntellekt Akt\u0131<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Avropa Birliyinin qanunvericil\u0259ri S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u00fcnyada ilk say\u0131lacaq m\u00fch\u00fcm t\u0259nziml\u0259m\u0259ni q\u0259bul edib. \u201cAvropa Birliyinin S\u00fcni \u0130ntellekt Akt\u0131\u201d (EU A\u0130 ACT) S\u0130 s\u0259nayesi \u00fc\u00e7\u00fcn ilk \u0259hat\u0259li t\u0259nziml\u0259m\u0259 toplusudur. Qanun ChatGPT kimi generativ S\u0130 sisteml\u0259rinin kommersiya istifad\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn burax\u0131lmam\u0131\u015fdan \u0259vv\u0259l n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irilm\u0259sini t\u0259l\u0259b etm\u0259yi t\u0259klif edir. O, h\u0259m\u00e7inin real vaxt rejimind\u0259 \u00fcz tan\u0131nmas\u0131n\u0131 qada\u011fan etm\u0259yi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur [6].<\/p>\n<p>AB S\u0130 Akt\u0131 qlobal miqyasda \u00f6lk\u0259l\u0259rin texnologiyan\u0131 idar\u0259 etm\u0259k, f\u0259aliyy\u0259t t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi v\u0259 siyasi d\u00fcr\u00fcstl\u00fck (toxunulmazl\u0131q) d\u0259 daxil olmaqla, c\u0259miyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn bir \u00e7ox riskl\u0259ri m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yar\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 bir vaxtda q\u0259bul edilib. Generativ S\u0130-nin inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn maliyy\u0259l\u0259\u015fm\u0259nin azalmas\u0131 v\u0259 bahala\u015fmadan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259k\u0259n Avropa texnologiya bazar\u0131nda bu Aktla parlaq n\u00fcmun\u0259 hesab edilib. B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259, Avropa Parlamenti bu Aktla S\u0130 \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fch\u00fcm qaydalar\u0131n\u0131 t\u0259sdiql\u0259y\u0259r\u0259k, Q\u0259rb m\u0259kan\u0131nda S\u0130-nin ilk r\u0259smi t\u0259nziml\u0259nm\u0259sinin qanuna \u00e7evrilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas mane\u0259l\u0259ri aradan qald\u0131r\u0131b.<\/p>\n<p>Qaydalar qlobal texnoloji sava\u015f\u0131n \u0259sas d\u00f6y\u00fc\u015f meydan\u0131na \u00e7evril\u0259n, data \u0259sas\u0131nda yeni m\u0259zmun yarada bil\u0259n, lakin eyni zamanda h\u0259m d\u0259 i\u015f yerl\u0259rinin ixtisar\u0131, saxta x\u0259b\u0259rl\u0259r, dezinformasiya v\u0259 q\u0259r\u0259zlilikl\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlara s\u0259b\u0259b olan generativ S\u0130-ni t\u0259nziml\u0259y\u0259n ilk h\u0259rt\u0259r\u0259fli s\u0259n\u0259ddir.<\/p>\n<p>2023-c\u00fc ilin iyunun 14-d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n kritik s\u0259sverm\u0259d\u0259 Avropa Parlamenti 499 lehin\u0259, 28 \u0259leyhin\u0259 v\u0259 93 bit\u0259r\u0259f s\u0259sl\u0259 S\u00fcni \u0130ntellekt Akt\u0131n\u0131 q\u0259bul etdi. T\u0259nziml\u0259m\u0259 qanun adland\u0131r\u0131lmaqdan uzaqd\u0131r, lakin bu, qlobal miqyasda texnologiya \u00fc\u00e7\u00fcn ilk r\u0259smi qaydalardan biri kimi d\u0259y\u0259rlidir.<\/p>\n<p>Avropa Parlamentinin \u00fczvl\u0259ri ChatGPT kimi generativ S\u0130 vasit\u0259l\u0259rini daha b\u00f6y\u00fck m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r alt\u0131nda g\u0259tirm\u0259y\u0259 raz\u0131la\u015f\u0131blar. Generativ S\u0130-ni yaradanlardan onu t\u0259tbiq etm\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l \u015f\u0259ffaf t\u0259qdimat v\u0259 m\u00fczakir\u0259l\u0259r t\u0259l\u0259b edilir. Parlament h\u0259m\u00e7inin real vaxt rejimind\u0259 biometrik identifikasiya sisteml\u0259rin\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u00fcbahis\u0259li total n\u0259zar\u0259t t\u0259tbiq ed\u0259n \u201csosial qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259\u201d (sosial kredit, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u00c7ind\u0259) sisteml\u0259rin\u0259 qada\u011fa qoyulmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259rar q\u0259bul edib.<\/p>\n<p>Qanunvericil\u0259r b\u00fct\u00fcn ictimai yerl\u0259rd\u0259 biometrik n\u0259zar\u0259ti qada\u011fan etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259libl\u0259r. Qanunlar\u0131n \u201cMicrosoft\u201d t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259n\u0259n OpenAI v\u0259 onun m\u0259hsulu olan ChatGPT, h\u0259m\u00e7inin Google-un \u201cBard\u201d kimi generativ S\u0130 modell\u0259rini istehsal ed\u0259n \u015firk\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00f6y\u00fck t\u0259siri var.<\/p>\n<p>Avropan\u0131n yeni qanun layih\u0259sinin son versiyas\u0131na \u0259sas\u0259n, generativ S\u0130 yeni v\u0259 s\u0259rt \u015f\u0259ffafl\u0131q t\u0259l\u0259bl\u0259ri il\u0259 \u00fczl\u0259\u015f\u0259c\u0259k. Buraya sistemin \u00f6yr\u0259dilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n m\u00fc\u0259llif h\u00fcquqlar\u0131, \u0259qli m\u00fclkiyy\u0259t qanunu il\u0259 qorunan material\u0131n x\u00fclas\u0259l\u0259rinin d\u0259rci daxildir. Bu t\u0259klif n\u0259\u015friyyat s\u0259nayesi t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259st\u0259kl\u0259nir, lakin texniki c\u0259h\u0259td\u0259n m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn texnoloji t\u0259rtibat\u00e7\u0131lar ona qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131x\u0131r. Generativ S\u0130 sisteml\u0259ri h\u0259m\u00e7inin onlar\u0131n qeyri-qanuni m\u0259zmun yaratmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fchafiz\u0259 t\u0259dbirl\u0259ri h\u0259yata ke\u00e7irm\u0259li olacaqlar [6].<\/p>\n<p>Londonda eyni S\u0130 qanunlar\u0131 \u00fczr\u0259 t\u0259klifl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n \u201cAda Lovelace \u0130nstitutu\u201dnun direktoru v\u0259zif\u0259sini icra ed\u0259n Fransin Bennett bildirib ki, Avropa Birliyinin S\u0130 haqq\u0131nda yeni qanun layih\u0259si \u201c\u0259lam\u0259tdar hadis\u0259 hesab edilir\u201d. S\u00fcr\u0259tli h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259n v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259n texnologiyan\u0131 t\u0259nziml\u0259m\u0259k, \u0259lb\u0259tt\u0259 ki, \u00e7\u0259tindir. Bel\u0259 ki, texnologiyan\u0131 yaradan \u015firk\u0259tl\u0259r bel\u0259 hadis\u0259l\u0259rin nec\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 tam ayd\u0131n fikr\u0259 sahib deyill\u0259r. Ancaq he\u00e7 bir adekvat t\u0259nziml\u0259m\u0259 olmadan f\u0259aliyy\u0259timizi davam etdirm\u0259k bizim ham\u0131m\u0131z \u00fc\u00e7\u00fcn daha pis olard\u0131\u201d [15].<\/p>\n<p>Avropa qanun layih\u0259si S\u0130-ni t\u0259nziml\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn &#8220;risk \u0259sasl\u0131&#8221; bir yana\u015fma t\u0259tbiq edir, diqq\u0259ti insan z\u0259r\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n b\u00f6y\u00fck potensiala malik t\u0259tbiql\u0259r\u0259 y\u00f6n\u0259ldir. Buraya S\u0130 sisteml\u0259rinin su v\u0259 ya enerji kimi kritik infrastrukturu idar\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquq sistemin\u0259, ictimai xidm\u0259tl\u0259r\u0259 v\u0259 h\u00f6kum\u0259t imtiyazlar\u0131na \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 y\u00f6n\u00fcnd\u0259 t\u0259tbiql\u0259r n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. Texnologiya istehsal\u00e7\u0131lar\u0131 S\u0130 il\u0259 d\u00fcz\u0259ldil\u0259n yeni d\u0259rmanlar\u0131n t\u0259sdiql\u0259m\u0259 prosesin\u0259 b\u0259nz\u0259r texnologiyan\u0131 g\u00fcnd\u0259lik istifad\u0259y\u0259 verm\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l risk qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259l\u0259ri aparmal\u0131 olacaqlar.<\/p>\n<p>T\u0259bii olaraq, AB-nin S\u0130 profilli \u015firk\u0259tl\u0259ri bu qanundan tamamil\u0259 raz\u0131 qala bilm\u0259zdi. \u201cTexnologiya S\u0259nayesi Qrupu, Komp\u00fcter v\u0259 Rabit\u0259 S\u0259nayesi Assosiasiyas\u0131\u201d Avropa Birliyinin innovasiyaya mane olan h\u0259dd\u0259n art\u0131q geni\u015f v\u0259 s\u0259rt qaydalardan qa\u00e7mal\u0131 oldu\u011funu bildirib: \u201cAvropa Birliyi s\u00fcni intellektin t\u0259nziml\u0259nm\u0259sind\u0259 lider olma\u011fa haz\u0131rla\u015f\u0131r, lakin S\u0130 innovasiyas\u0131na \u00f6nc\u00fcl ola bil\u0259c\u0259kmi? Bu sual\u0131n cavab\u0131 zamanla b\u0259lli olacaq\u201d, &#8211; bunu qrupun Avropa siyas\u0259ti \u00fczr\u0259 meneceri Bonifasi de \u015eampri qeyd edib. \u201cAvropan\u0131n yeni S\u0130 qaydalar\u0131 ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f riskl\u0259ri effektiv \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259ll etm\u0259lidir, eyni zamanda developerl\u0259r\u0259 (t\u0259rtib\u00e7il\u0259r\u0259) avroplal\u0131lara yararlana bil\u0259c\u0259kl\u0259ri, faydal\u0131 S\u0130 t\u0259tbiql\u0259ri t\u0259qdim etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kifay\u0259t q\u0259d\u0259r \u0259lveri\u015fli \u015f\u0259raitl\u0259r v\u0259 g\u00fcz\u0259\u015ftl\u0259r d\u0259 yarad\u0131lmal\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnki t\u0259tbiql\u0259r b\u00fct\u00fcn avropal\u0131lar\u0131n xeyrin\u0259dir v\u0259 onlar\u0131n liderl\u0259rd\u0259n as\u0131l\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcnd\u00fcr\u201d [17].<\/p>\n<p>\u018fsas m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzular\u0131ndan biri \u00fcztan\u0131ma texnologiyas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Avropa Parlamenti canl\u0131 \u00fcztan\u0131madan istifad\u0259nin qada\u011fan edilm\u0259sin\u0259 s\u0259s verib, lakin milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 dig\u0259r h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn istisnalara icaz\u0259 verilib-verilm\u0259m\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 suallar a\u00e7\u0131q qalmaqdad\u0131r.<\/p>\n<p>Ba\u015fqa bir madd\u0259 il\u0259 databazalar yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn sosial mediadan biometrik datalar\u0131n silinm\u0259si \u015firk\u0259tl\u0259r\u0259 qada\u011fan edilir. Bu, \u00fcztan\u0131ma \u015firk\u0259ti olan \u201cKlirvyu\u201dnun (Clearview) S\u0130-d\u0259n istifad\u0259 etdikd\u0259n sonra diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n bir t\u0259cr\u00fcb\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 idi.<\/p>\n<p>Texnologiyan\u0131n inki\u015faf\u0131nda maraql\u0131 olan liderl\u0259r, qeyd edildiyi kimi, S\u0130 sah\u0259sind\u0259ki bu debatlara t\u0259sir g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. ChatGPT-un yarad\u0131c\u0131s\u0131 olan OpenAI-un ba\u015f icra\u00e7\u0131 direktoru Sem Altman Avropa Komissiyas\u0131n\u0131n prezidenti Ursula fon der Lyayen d\u0259 daxil olmaqla C\u0259nubi Amerika, Avropa, Afrika v\u0259 Asiyada \u0259n az\u0131 100 amerikal\u0131 qanunverici v\u0259 s. qlobal siyas\u0259t\u00e7i il\u0259 Avropaya s\u0259f\u0259r edib. S.Altman S\u0130-nin t\u0259nziml\u0259nm\u0259sini m\u0259qbul hesab edir, eyni zamanda Avropa Birliyinin Akt\u0131na \u0259m\u0259l etm\u0259yin olduqca \u00e7\u0259tin ola bil\u0259c\u0259yini s\u00f6yl\u0259yib. Parlamentd\u0259 ke\u00e7iril\u0259n sonuncu s\u0259sverm\u0259d\u0259n sonra qanunun yekun variant\u0131 Avropa Birliyinin \u00fc\u00e7 qolunun &#8211; Avropa Parlamenti, Avropa Komissiyas\u0131 v\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fczakir\u0259 olunacaq. R\u0259smil\u0259r ilin sonuna q\u0259d\u0259r yekun raz\u0131l\u0131\u011fa g\u0259lm\u0259y\u0259 \u00fcmid edir [12].<\/p>\n<p>Avropa Birliyinin S\u00fcni \u0130ntellekt Akt\u0131 (qanun layih\u0259si) &#8211; S\u0130-nin t\u0259tbiql\u0259rini 3 risk kateqoriyas\u0131na ay\u0131r\u0131r. Birincisi, q\u0259buledilm\u0259z risk yaradan t\u0259tbiql\u0259r v\u0259 sisteml\u0259r, m\u0259s\u0259l\u0259n, \u00c7ind\u0259 istifad\u0259 edil\u0259n n\u00f6vd\u0259 h\u00f6kum\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n idar\u0259 olunan sosial kredit (total n\u0259zar\u0259t) qada\u011fand\u0131r. \u0130kincisi, y\u00fcks\u0259k riskli proqramlar, m\u0259s\u0259l\u0259n, i\u015f\u0259 m\u00fcraci\u0259t ed\u0259nl\u0259ri se\u00e7\u0259n CV-l\u0259rin skan edilm\u0259si texnologiyas\u0131 x\u00fcsusi qanuni t\u0259l\u0259bl\u0259r\u0259 tabe olmal\u0131d\u0131r. N\u0259hay\u0259t, a\u00e7\u0131q \u015f\u0259kild\u0259 qada\u011fan olunmayan v\u0259 ya y\u00fcks\u0259k riskli kimi qeyd olunmayan proqramlar \u0259sas\u0259n yen\u0259 d\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259mi\u015f qal\u0131r.<\/p>\n<p>Yeri g\u0259lmi\u015fk\u0259n, 2021-ci il sentyabr\u0131n sonlar\u0131nda Braziliya Konqresi S\u0130 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u00fcquqi baza yaradan qanun layih\u0259sini q\u0259bul ets\u0259 d\u0259, h\u0259l\u0259 d\u0259 \u00f6lk\u0259nin Senat\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259sdiql\u0259nm\u0259yib. Bu S\u0130-nin inki\u015faf\u0131nda maraql\u0131 olan t\u0259r\u0259fl\u0259rin lobbi\u00e7iliyinin g\u00fccl\u00fc olmas\u0131na i\u015far\u0259 edir.<\/p>\n<p>M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259, s\u00f6z\u00fcged\u0259n S\u0130 Akt\u0131nda bir s\u0131ra bo\u015fluqlar v\u0259 istisnalar var. Bu \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131qlar qanunun S\u0130-nin h\u0259yat\u0131n\u0131zda yax\u015f\u0131 bir q\u00fcvv\u0259 olaraq qalmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k imkanlar\u0131n\u0131 m\u0259hdudla\u015fd\u0131r\u0131r. Bundan \u0259lav\u0259, qanun \u00e7evik (flexible) deyil. \u018fg\u0259r zaman gedi\u015fat\u0131 il\u0259 daha yeni bir t\u0259tbiq v\u0259 g\u00f6zl\u0259nilm\u0259z bir sektorda t\u0259hl\u00fck\u0259li S\u0130 t\u0259tbiqi istifad\u0259 olunarsa, qanun onu \u201cy\u00fcks\u0259k riskli\u201d adland\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r hans\u0131 mexanizm t\u0259min etmir. Sad\u0259 dild\u0259 deyils\u0259, bu Akta \u0259sas\u0259n S\u0130 yaradan OpenAI yeni qaydalara g\u00f6r\u0259 Avropan\u0131 t\u0259rk etm\u0259lidir. Bu m\u0259nada m\u00fcxt\u0259lif r\u0259yl\u0259rd\u0259 \u201cParlamentin S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, s\u0259naye lobbi\u00e7iliyin\u0259, d\u00f6vl\u0259tin h\u0259dd\u0259n art\u0131q geni\u015f t\u0259tbiqin\u0259 qar\u015f\u0131 x\u0259tt tutmal\u0131 v\u0259 qalan bo\u015fluqlar\u0131 ba\u011flama\u011fa \u00e7al\u0131\u015fmal\u0131 oldu\u011fu\u201d t\u00f6vsiy\u0259 edilir. El\u0259c\u0259 d\u0259 texnologiyalar\u0131n \u00e7oxu AB\u015e-dak\u0131 m\u0259lumat m\u0259rk\u0259zl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015fdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259nziml\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259 modifikasiya m\u0259s\u0259l\u0259sinin vacibliyi vur\u011fulan\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"7\">\n<li><strong> Generativ S\u0130 \u0259sasl\u0131 <\/strong><strong>kibercinay\u0259tl\u0259r insan <\/strong><strong>h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131nda <\/strong><strong>yeni istiqam\u0259ti kimi<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Generativ S\u0130 s\u0259s f\u0131r\u0131ldaqlar\u0131na inanma\u011f\u0131 asanla\u015fd\u0131r\u0131r. Yeni S\u0130 modeli il\u0259 kibercinay\u0259tkarlar yeni saxta S\u0130 s\u0259s klonlama al\u0259tl\u0259rini m\u0259nims\u0259dil\u0259r v\u0259 yeni bir f\u0131r\u0131ldaq n\u00f6v\u00fc yaratd\u0131lar. Ki\u00e7ik bir audio n\u00fcmun\u0259si il\u0259 onlar dem\u0259k olar ki, h\u0259r k\u0259sin s\u0259sini klonlaya v\u0259 s\u0259sli po\u00e7t v\u0259 ya s\u0259sli mesajla\u015fma m\u0259tnl\u0259ri il\u0259 saxta mesajlar g\u00f6nd\u0259r\u0259 bil\u0259rl\u0259r.<\/p>\n<p>S\u0130 s\u0259s klonlama h\u00fccumlar\u0131n\u0131n artmas\u0131: Bu yax\u0131nlarda apar\u0131lan qlobal ara\u015fd\u0131rma g\u00f6st\u0259rdi ki, \u201csor\u011fuda i\u015ftirak ed\u0259n 7000 n\u0259f\u0259rd\u0259n h\u0259r d\u00f6rdd\u0259 biri S\u0130 il\u0259 s\u0259s klonla\u015fd\u0131rma f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131qlar\u0131n\u0131 v\u0259 ya bel\u0259 bir f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131ya sahib olan birini tan\u0131d\u0131qlar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yib. \u0130nsan s\u0259sinin ki\u00e7ik bir n\u00fcmun\u0259si v\u0259 kibercinay\u0259tkar t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f ssenari il\u0259 bu s\u0259s klon mesajlar\u0131 inand\u0131r\u0131c\u0131 s\u0259sl\u0259nir, d\u00fcnya miqyas\u0131nda apar\u0131lan sor\u011fuda insanlar\u0131n 70%-i klonlanm\u0131\u015f s\u0259sl\u0259 real s\u0259s aras\u0131ndak\u0131 f\u0259rqi ay\u0131rd ed\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259rin\u0259 \u0259min olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u0259yibl\u0259r. \u018flav\u0259 olaraq sor\u011fu onu g\u00f6st\u0259rib ki, insanlar art\u0131q bununla ba\u011fl\u0131 hadis\u0259l\u0259rd\u0259n \u0259h\u0259miyy\u0259tli maliyy\u0259 itirirl\u0259r. McAfee Texnoloji Laboratoriyas\u0131n\u0131n t\u0259dqiqat qrupu kibercinay\u0259tkarlar\u0131n bu f\u0131r\u0131ldaqlar\u0131 n\u0259 q\u0259d\u0259r asanl\u0131qla \u0259l\u0259 ke\u00e7ir\u0259 bil\u0259c\u0259yini a\u015fkarlay\u0131b. Bu yax\u0131nlarda ke\u00e7irdiyi sor\u011fuda s\u00fcni intellektl\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131 z\u0259ngl\u0259rin qurbanlar\u0131n\u0131n 77%-i pul itirdikl\u0259rini bildirib, onlar\u0131n \u00fc\u00e7d\u0259 birind\u0259n \u00e7oxu 1000 dollardan \u00e7ox pul itirib\u201d [7].<\/p>\n<p>F\u0131r\u0131ldaq telefon z\u0259ngl\u0259ri, ad\u0259t\u0259n, \u00f6z\u00fcn\u00fc tibb i\u015f\u00e7isi, Daxili G\u0259lir Xidm\u0259ti v\u0259 ya kimins\u0259 avtomobil z\u0259man\u0259tini uzatmaq ist\u0259y\u0259n \u015firk\u0259t kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n k\u00fctl\u0259vi robot z\u0259ngl\u0259ri formas\u0131n\u0131 al\u0131r. Generativ S\u0130 art\u0131q kimins\u0259 s\u0259sini klonla\u015fd\u0131rmaq v\u0259 ondan \u00f6z sxeml\u0259rind\u0259 istifad\u0259 etm\u0259k ist\u0259y\u0259n kibercinay\u0259tkarlar \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015fl\u0259ri \u00e7ox asanla\u015fd\u0131r\u0131b. Ancaq indi generativ S\u0130-d\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131lar z\u0259ngl\u0259ri \u0259n yax\u0131n v\u0259 do\u011fmalardan &#8211; u\u015fa\u011f\u0131n\u0131zdan v\u0259 ya ba\u015fqa qohumdan g\u0259l\u0259n kimi g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259rl\u0259r. Qanuni al\u0259tl\u0259r f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131ya s\u0259s klonlama proqramlar\u0131nda c\u00fcml\u0259l\u0259r yazark\u0259n qurbanlar\u0131na real vaxt rejimind\u0259 cavab verm\u0259y\u0259 imkan verir. B\u0259zi f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131lar z\u0259ngi daha inand\u0131r\u0131c\u0131 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn qurban\u0131n qohumu haqq\u0131nda \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131 ara\u015fd\u0131rma\u011fa q\u0259d\u0259r gedirl\u0259r.<\/p>\n<p>M\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r insanlar\u0131n qanuni oldu\u011fundan \u0259min olmaq \u00fc\u00e7\u00fcn f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallarda z\u0259ngl\u0259r zaman\u0131 yax\u0131nlar\u0131 il\u0259 istifad\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn kod s\u00f6zl\u0259ri q\u0259bul etm\u0259yi t\u0259klif edir. X\u0259ttin o biri ucunda olan \u015f\u0259xsin kimliyini t\u0259sdiq etm\u0259yin ba\u015fqa asan yolu telefon dan\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 dayand\u0131r\u0131b d\u0259rhal ona z\u0259ng etm\u0259kdir v\u0259 bu da probleml\u0259r yarad\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"8\">\n<li><strong> Amerika Birl\u0259\u015fmi\u015f \u015etatlar\u0131nda S\u0130 <\/strong><strong>v\u0259 insan haqlar\u0131 y\u00f6n\u00fcnd\u0259 f\u0259aliyy\u0259t<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Son d\u00f6vrd\u0259 AB\u015e Konqresi S\u0130 v\u0259 insan haqlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 silsil\u0259 dinl\u0259m\u0259l\u0259r, m\u00fczakir\u0259l\u0259r ke\u00e7irib. Qeyd edilib ki, S\u0130 insan h\u00fcquqlar\u0131na \u201cekzistensial t\u0259hl\u00fck\u0259dir. S\u0130 onu yaradanlar\u0131n bel\u0259 proqnozla\u015fd\u0131ra bilm\u0259diyi inki\u015faf s\u00fcr\u0259ti il\u0259 art\u0131q b\u00fct\u00fcn c\u0259miyy\u0259t h\u0259yat\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fir, insan h\u00fcquqlar\u0131na n\u00fcfuz edir. Art\u0131q amerikal\u0131 ail\u0259l\u0259r indi S\u0130 il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131larla t\u0259hdid olunur, bu texnologiya vasit\u0259sil\u0259 \u0259n\u0259n\u0259vi spam e-po\u00e7t v\u0259 ya saxta telefon z\u0259ngl\u0259ri daha da t\u0259kmill\u0259\u015fib. S\u0130-nin v\u0259t\u0259nda\u015f h\u00fcquqlar\u0131, cinay\u0259t m\u00fchakim\u0259si sistemi, demokratik v\u0259 konstitusiya prosesl\u0259ri, el\u0259c\u0259 d\u0259 m\u0259xfiliyimiz \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259 d\u0259rin t\u0259siri var. Bel\u0259 bir m\u0259qamda Konqres bu texnologiyan\u0131n inki\u015faf\u0131, t\u0259tbiqi, istifad\u0259 edilm\u0259si v\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn risk v\u0259 potensiallar\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259lidir, milli maraqlar\u0131m\u0131za uy\u011fun, cinay\u0259t v\u0259 m\u00fclki insan h\u00fcquqlar\u0131na adekvat qanunlar q\u0259bul etm\u0259lidir.<\/p>\n<p>M\u0259lum oldu\u011fu kimi, yeni texnologiyalar\u0131n inki\u015faf\u0131 sah\u0259sind\u0259 \u00c7inl\u0259 r\u0259qab\u0259t AB\u015e-\u0131n strateji v\u0259zif\u0259l\u0259rind\u0259n biri hesab edilir [3]. Bu bax\u0131mdan son d\u00f6vrd\u0259 S\u0130 v\u0259 onun h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fczakir\u0259l\u0259rin bir istiqam\u0259ti \u00c7inin getdikc\u0259 artan S\u0130 texnologiyalar\u0131na qar\u015f\u0131 t\u0259dbirl\u0259r sisteminin haz\u0131rlanmas\u0131, dig\u0259r istiqam\u0259t is\u0259 yeni n\u0259sil S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanunverici s\u0259n\u0259dl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>S\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r fonunda AB\u015e Senat\u0131n\u0131n M\u0259hk\u0259m\u0259 Komit\u0259sinin \u0130nsan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 h\u00fcquq \u00fczr\u0259 Alt Komit\u0259y\u0259 \u00fcnvanlad\u0131\u011f\u0131 m\u00fcraci\u0259t diqq\u0259ti c\u0259lb edir. \u018fsas x\u0259tti: &#8220;Demokratiyan\u0131n avanqard\u0131 olan Amerika \u00c7inin S\u0130 totalitarizmin\u0259 qar\u015f\u0131 durmal\u0131d\u0131r&#8221; kimi olan m\u00fcraci\u0259t iki t\u0259klifd\u0259n ibar\u0259t olub:<\/p>\n<ol>\n<li>\u00c7inin yeni S\u0130 texnologiyalar\u0131ndan istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k d\u00fcnyan\u0131n \u0259n m\u00fcr\u0259kk\u0259b v\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli total n\u0259zar\u0259t d\u00f6vl\u0259tini nec\u0259 yaratd\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 Amerika biznes elitas\u0131n\u0131n bunun ba\u015f verm\u0259sin\u0259 nec\u0259 k\u00f6m\u0259k etdiyini t\u0259hlil etm\u0259k;<\/li>\n<li>AB\u015e-\u0131n demokratiya v\u0259 insan haqlar\u0131 bax\u0131m\u0131ndan S\u0130-d\u0259n istifad\u0259ni t\u0259nziml\u0259y\u0259 bil\u0259c\u0259yi yollar\u0131 t\u0259klif etm\u0259k, \u00c7in Kommunist Partiyas\u0131n\u0131n (\u00c7KP) S\u0130 al\u0259tl\u0259ri il\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli qlobal g\u00fcnd\u0259mi i\u015f\u011fal etm\u0259sin\u0259 mane\u0259 yaratmaq. [4]<\/li>\n<\/ol>\n<p>Fakt olaraq, m\u00fcraci\u0259td\u0259 AB\u015e-\u0131n \u201cThermo Fisher\u201d \u015firk\u0259ti elmi korporasiyas\u0131n\u0131n DNT toplama avadanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 birba\u015fa Sincan polis orqanlar\u0131na satark\u0259n tutulmas\u0131 qeyd edilib. Pekind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n Microsoft Research Asia laboratoriyas\u0131 vasit\u0259sil\u0259 \u00c7inin S\u0130 elitas\u0131 \u201cLaboratoriya Sensetime, Megvii v\u0259 iFlyTech\u201d kimi h\u00fcquqlardan sui-istifad\u0259 ed\u0259n firmalar\u0131n icra\u00e7\u0131 r\u0259hb\u0259rliyini tapma\u011fa v\u0259 ya onlara qo\u015fulma\u011fa c\u0259hd ed\u0259n bir \u00e7ox S\u0130 r\u0259hb\u0259rl\u0259rin\u0259 v\u0259 t\u0259rtibat\u00e7\u0131lar\u0131na t\u0259lim ke\u00e7ib. 2019-cu ild\u0259n ba\u015flayaraq AB\u015e h\u00f6kum\u0259ti bu \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 v\u0259 onlar\u0131n \u015firk\u0259tl\u0259rin\u0259 sanksiya t\u0259tbiq edib. \u0130ndiy\u0259 q\u0259d\u0259r Amerika texnologiya n\u0259h\u0259ngl\u0259ri \u00c7inin \u201cn\u0259zar\u0259t d\u00f6vl\u0259tind\u0259 i\u015ftiraklar\u0131na g\u00f6r\u0259 he\u00e7 bir c\u0259za il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fm\u0259yibl\u0259r. Bu alt komit\u0259 d\u00f6vl\u0259t korporasiyalar\u0131n\u0131n \u00c7ind\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri v\u0259 orada insan h\u00fcquqlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qar\u015f\u0131la\u015fd\u0131qlar\u0131 riskl\u0259r bar\u0259d\u0259 laz\u0131mi ara\u015fd\u0131rma hesabatlar\u0131n\u0131 d\u0259rc etm\u0259l\u0259rini t\u0259l\u0259b ed\u0259n qanun layih\u0259sinin haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259 bil\u0259r. Alt komit\u0259 h\u0259m\u00e7inin \u00c7ind\u0259 birba\u015fa v\u0259 ya dolay\u0131 yolla insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259c\u0259k x\u00fcsusi Amerika biznes f\u0259aliyy\u0259tini cinay\u0259t hesab ed\u0259n qanun layih\u0259sinin haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7ir\u0259 bil\u0259r. \u00c7in Kommunist Partiyas\u0131 bu texnologiyadan insan h\u00fcquqlar\u0131na v\u0259 demokratik d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259 z\u00fclm etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 ed\u0259rs\u0259, bura \u00c7in t\u0259\u015fkilat\u0131 il\u0259 ortaq \u015f\u0259kild\u0259 S\u0130-nin h\u0259r hans\u0131 formas\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259y\u0259 k\u00f6m\u0259k ed\u0259n amerikal\u0131 biznes r\u0259hb\u0259rl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259bs m\u00fcdd\u0259ti daxildir [8].<\/p>\n<p>AB\u015e Senat\u0131 Q\u0259rbi \u00c7ind\u0259ki m\u00fcs\u0259lman uy\u011furlar da daxil olmaqla etiraz\u00e7\u0131lar\u0131 v\u0259 etnik azl\u0131qlar\u0131 h\u0259d\u0259f almaq \u00fc\u00e7\u00fcn \u00c7in h\u00f6kum\u0259tinin S\u0130-d\u0259n geni\u015f istifad\u0259 etdiyini qeyd edib. Bildirilib ki, \u00c7inin h\u0259r hans\u0131 bir yerind\u0259 kimin pankart a\u00e7d\u0131\u011f\u0131n\u0131 v\u0259 ya xarici jurnalistl\u0259rin \u00f6lk\u0259 daxilind\u0259 n\u0259 vaxt v\u0259 hara s\u0259yah\u0259t etdiyini anid\u0259n a\u015fkar etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0130-d\u0259n istifad\u0259 edilir. \u00c7in\u0259 inanmaq olmaz. O, generativ S\u0130-ni qlobal t\u0259zyiq \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t al\u0259tin\u0259 \u00e7evir\u0259c\u0259k. Konqres amerikal\u0131 texnoloqlar\u0131n \u00c7inin S\u0130 imkanlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259sin\u0259 k\u00f6m\u0259k etm\u0259sini h\u0259bs c\u0259zas\u0131 t\u0259tbiq etm\u0259kl\u0259 qanunla dayand\u0131rma\u011f\u0131 t\u0259klif edib.<\/p>\n<p>AB\u015e-da dig\u0259r istiqam\u0259t, qeyd edildiyi kimi, S\u0130 v\u0259 insan haqlar\u0131n\u0131n t\u0259nziml\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. 2023-c\u00fc ilin iyun ay\u0131nda Senat\u0131n \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Alt Komit\u0259si S\u0130-nin insan h\u00fcquqlar\u0131na t\u0259sirl\u0259rini ara\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn ikit\u0259r\u0259fli dinl\u0259m\u0259l\u0259r ke\u00e7irib. Alt komit\u0259y\u0259 bildiribl\u0259r ki, Konqres AB\u015e daxilind\u0259 cinay\u0259tkar f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131lar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq v\u0259 \u00c7inin dissidentl\u0259ri s\u0131x\u0131\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0130-d\u0259n istifad\u0259sini cilovlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n S\u0130 texnologiyalar\u0131na mane\u0259l\u0259r qoymal\u0131d\u0131r. Maraql\u0131 misal, Arizonadan olan senator C. de Stefanonun q\u0131z\u0131na edil\u0259n saxta telefon z\u0259nginin ac\u0131 t\u0259cr\u00fcb\u0259sini &#8211; q\u0131z\u0131n\u0131n evd\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz oldu\u011funu z\u0259nn etdiyi halda S\u0130 \u0259sasl\u0131 dipfeyk (deepfake) z\u0259ngi il\u0259 qa\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirm\u0259si olub. Sitat: &#8220;M\u0259n q\u0131z\u0131m\u0131n bu s\u0259sini v\u0259 \u00fcmidsiz yard\u0131m f\u0259ryad\u0131n\u0131 he\u00e7 vaxt a\u011fl\u0131mdan sil\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259y\u0259m. S\u0130-nin g\u0259tir\u0259 bil\u0259c\u0259yi \u015f\u0259r \u0259m\u0259ll\u0259r\u0259 he\u00e7 bir m\u0259hdudiyy\u0259t yoxdur. N\u0259zar\u0259tsiz v\u0259 nizams\u0131z qalsa, n\u0259yin real, n\u0259yin ger\u00e7\u0259k olmad\u0131\u011f\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 unudaca\u011f\u0131q\u201d. De Stefanonun i\u015find\u0259 polis t\u0259qibi al\u0131nmay\u0131b, \u00e7\u00fcnki m\u00f6vcud qanunvericiliy\u0259 g\u00f6r\u0259 cinay\u0259t t\u00f6r\u0259dilm\u0259yib [9].<\/p>\n<p>AB\u015e Senat\u0131 S\u0130 t\u0259hdidl\u0259ri s\u0131ras\u0131nda S\u0130 texnologiyas\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259tl\u0259 artmas\u0131n\u0131 bir \u00e7ox c\u0259bh\u0259d\u0259 &#8220;ekzistensial t\u0259hl\u00fck\u0259&#8221; kimi, amerikal\u0131lar\u0131n m\u0259xfiliyini z\u0259bt etm\u0259k, insanlar t\u0259r\u0259find\u0259n g\u00f6r\u00fcl\u0259n i\u015fl\u0259ri \u0259v\u0259z etm\u0259kl\u0259 \u0259m\u0259k bazarlar\u0131na xaos g\u0259tirm\u0259k, m\u00fcharib\u0259l\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259yin\u0259 t\u0259sir etm\u0259k, siyasi sabitsizliyi yaymaq, \u00f6lk\u0259nin kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259hdid etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259yi s\u0131ralay\u0131b.<\/p>\n<p>AB\u015e-\u0131n Demokratiya v\u0259 Texnologiya M\u0259rk\u0259zi t\u0259r\u0259find\u0259n bildirilib ki, S\u0130 texnologiyas\u0131 art\u0131q \u00f6lk\u0259d\u0259 d\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131 pozmaq \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 olunur. Bel\u0259 ki, Florida v\u0259 Merilend \u015ftatlar\u0131nda etiraz\u00e7\u0131lar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bundan istifad\u0259 edilib, Corciya \u015ftat\u0131nda is\u0259 bir n\u0259f\u0259r S\u0130-y\u0259 g\u00f6r\u0259 saxta \u0259sasla g\u00fcnl\u0259rl\u0259 yerli h\u0259bsxanada saxlan\u0131l\u0131b. Konqres S\u0130 \u015firk\u0259tl\u0259rind\u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik standartlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259yi v\u0259 d\u0259rin saxtakarl\u0131\u011f\u0131 a\u015fkar ed\u0259c\u0259k texnologiyan\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259yl\u0259ri maliyy\u0259l\u0259\u015fdirm\u0259yi t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>S\u0130-d\u0259n istifad\u0259ni t\u0259nziml\u0259y\u0259n potensial qanunvericiliyin haz\u0131rlanmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 6 may 2023-c\u00fc il tarixind\u0259 AB\u015e Senat\u0131nda ke\u00e7iril\u0259n dinl\u0259m\u0259l\u0259r diqq\u0259ti c\u0259lb edir. H\u0259min tarixd\u0259 Senat\u0131n \u018fdliyy\u0259 Komit\u0259sinin M\u0259xfilik, texnologiya v\u0259 h\u00fcquq \u00fczr\u0259 Alt Komit\u0259si \u201cS\u0130-y\u0259 n\u0259zar\u0259t: s\u00fcni intellekt qaydalar\u0131\u201d adl\u0131 dinl\u0259m\u0259l\u0259r ke\u00e7irib [9].<\/p>\n<p>Dinl\u0259m\u0259l\u0259r etik probleml\u0259rin h\u0259lli, konstitusiya h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n qorunmas\u0131 v\u0259 dezinformasiyan\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259ffafl\u0131q v\u0259 hesabatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n z\u0259ruriliyini etiraf edib. Senatorlar v\u0259 \u015fahidl\u0259r S\u0130-nin Amerikada potensial riskl\u0259ri n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq ehtiyatla q\u0259bul edilm\u0259li n\u0259tic\u0259l\u0259rini d\u0259qq\u0259t\u0259 \u00e7\u0259kib.<\/p>\n<p>Dinl\u0259m\u0259 x\u00fcsusi agentlik v\u0259 ya komissiya, h\u0259m\u00e7inin lisenziyala\u015fd\u0131rma sxeminin yarad\u0131lmas\u0131 kimi potensial yeni qaydalar, m\u00f6vcud qanunvericilik \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rinin S\u0130-y\u0259 t\u0259tbiq olunma d\u0259r\u0259c\u0259si, \u0259qli m\u00fclkiyy\u0259t v\u0259 m\u0259xfilik h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131, i\u015f yerinin d\u0259yi\u015fdirilm\u0259si, q\u0259r\u0259zlilik v\u0259 se\u00e7kiy\u0259 m\u00fcdaxil\u0259 kimi m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri \u00f6z\u00fcnd\u0259 ehtiva edirdi. S\u0130 haqq\u0131nda dinl\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259 diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n x\u00fcsusi m\u0259qamlar:<\/p>\n<p>Komit\u0259 s\u0259dri Blumental dinl\u0259m\u0259ni senatorun \u00f6z s\u0259sini t\u0259qlid ed\u0259n\/klonlayan S\u0130 t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131lan b\u0259yanat\u0131 s\u0259sl\u0259ndirm\u0259kl\u0259 a\u00e7\u0131b. O, bununla texnologiyan\u0131n m\u00f6vcud imkanlar\u0131n\u0131 v\u0259 m\u00fcmk\u00fcn riskl\u0259ri vur\u011fulay\u0131b. Potensial z\u0259r\u0259rl\u0259r s\u0131ras\u0131nda \u201cdezinformasiya, irqi ayr\u0131-se\u00e7kilik, qad\u0131nlar\u0131n t\u0259qibi, saxtakarl\u0131q, s\u0259s klonlamas\u0131, \u0259qli m\u00fclkiyy\u0259tin m\u0259nims\u0259nilm\u0259si, ziyana g\u00f6r\u0259 m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 c\u0259za, se\u00e7kiy\u0259 m\u00fcdaxil\u0259, q\u0259r\u0259zlilik, r\u0259qab\u0259t v\u0259 bazar dinamikas\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259si, habel\u0259 potensial i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin itirilm\u0259si, internetd\u0259ki ziyanl\u0131 m\u0259zmunlar\u0131n u\u015faqlar\u0131 istismar ed\u0259r\u0259k onlar \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259 yaratmas\u0131 v\u0259 s. vur\u011fulan\u0131b. \u018fsas t\u0259klif edil\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lar daxildir: 1. potensial S\u0130 federal agentliyi v\u0259 lisenziyala\u015fd\u0131rma sxeminin t\u0259\u015fkili, 2. m\u0259suliyy\u0259t v\u0259 c\u0259zaland\u0131rma \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00f6vcud \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259rin t\u0259tbiqi v\u0259 3. iddia edil\u0259n ziyanlar v\u0259 h\u00fcquqlar\u0131n pozulmas\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131\u201d [10].<\/p>\n<p>S\u0130 texnologiyas\u0131n\u0131 t\u0259nziml\u0259m\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fctl\u0259q olaraq ayr\u0131ca federal agentliyin v\u0259 ya komissiyan\u0131n, yaxud da \u201c\u00e7evik monitorinq agentliyinin\u201d yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259klif edilib. Daha bir t\u0259klifd\u0259 S\u0130 t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131, bu sah\u0259nin etik v\u0259 d\u00fcr\u00fcst inki\u015faf\u0131na y\u00f6n\u0259lmi\u015f S\u00fcni \u0130ntellekt Konstitusiyas\u0131n\u0131 haz\u0131rlamaq, t\u0259tbiql\u0259ri qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn k\u0259nardan m\u00fcst\u0259qil aliml\u0259ri f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 c\u0259lb etm\u0259k t\u00f6vsiy\u0259 edilib.<\/p>\n<p>\u0130ddia edil\u0259n ziyanlar v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131na g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 senatorlar dinl\u0259m\u0259 zaman\u0131 diqq\u0259ti be\u015f \u0259sas sah\u0259y\u0259 y\u00f6n\u0259ldib: (i) se\u00e7kil\u0259r, (ii) \u0259qli m\u00fclkiyy\u0259t, (iii) m\u0259xfilik, (iv) \u0259m\u0259k bazarlar\u0131 v\u0259 (v) r\u0259qab\u0259t [8].<\/p>\n<p><strong>S\u0130, se\u00e7kil\u0259r v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131.<\/strong> B\u0259zi senatorlar S\u0130-nin se\u00e7kil\u0259r\u0259 t\u0259sir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn potensial olaraq istifad\u0259 oluna bil\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00f6y\u00fck narahatl\u0131qlar\u0131n\u0131 b\u00f6l\u00fc\u015f\u00fcb. \u0130ddia edil\u0259n t\u0259sir a\u015fkar v\u0259 ya g\u00f6r\u00fcnm\u0259z ola bil\u0259r. Se\u00e7kil\u0259r\u0259 a\u00e7\u0131q v\u0259 ya birba\u015fa t\u0259sir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn se\u00e7icil\u0259ri yanl\u0131\u015f se\u00e7ki m\u0259nt\u0259q\u0259l\u0259rin\u0259 y\u00f6n\u0259ld\u0259n S\u0130 vasit\u0259l\u0259rinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc il\u0259 ba\u011fl\u0131 n\u0259 edilm\u0259li oldu\u011fu sor\u011fulan\u0131b.<\/p>\n<p>Qeyd edilib ki, S\u0130 datalarla se\u00e7iml\u0259r\u0259 v\u0259 alqoritmik metodlar \u0259sas\u0131nda f\u0259rdi davran\u0131\u015fa g\u00f6r\u00fcnm\u0259z t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r. Problem buras\u0131ndad\u0131r ki, bu m\u0259lumat se\u00e7iml\u0259ri v\u0259 alqoritmik metodlar n\u0259 ictimaiyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259ffafd\u0131r, n\u0259 d\u0259 m\u00f6vcud sisteml\u0259r alt\u0131nda m\u00fcst\u0259qil t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259l\u00e7atand\u0131r. Dig\u0259r maraql\u0131 m\u0259qam, S\u0130-nin ictimai r\u0259y sor\u011fular\u0131n\u0131 d\u0259qiq proqnozla\u015fd\u0131rmaq qabiliyy\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Hesab edilir ki, sor\u011fu \u015firk\u0259tl\u0259ri \u201cm\u00fc\u0259yy\u0259n (arzu olunan) suallar v\u0259 cavablar, m\u00fc\u0259yy\u0259n davran\u0131\u015f reaksiyalar\u0131 \u0259ld\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn strategiyalar\u0131 d\u0259qiq t\u0259nziml\u0259y\u0259\u201d v\u0259 t\u0259r\u0259dd\u00fcdl\u00fc se\u00e7icil\u0259r\u0259 t\u0259sir etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259r. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 se\u00e7kil\u0259r \u015f\u0259ffaf S\u0130 &#8211; strateji m\u0259s\u0259l\u0259 adland\u0131r\u0131l\u0131b. X\u00fcsusil\u0259, se\u00e7ki kontekstind\u0259 istifad\u0259 olunan h\u0259r hans\u0131 bir alqoritmin, m\u0259lumatlar\u0131n, modelin performans\u0131 v\u0259 s. &#8211; h\u0259r \u015feyin x\u0259tl\u0259r boyunca \u015f\u0259ffaf olmas\u0131 t\u0259l\u0259b edilib. Qeyd edilib ki, AB\u015e-da 2024-c\u00fc il se\u00e7kil\u0259rind\u0259 real insanlar deyil, virtual S\u0130 sisteml\u0259ri \u0259sas n\u0259zar\u0259t sah\u0259si olacaq.<\/p>\n<p>Dinl\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259 h\u0259m\u00e7inin dezinformasiya riskl\u0259ri, yaxud onunla m\u00fcbariz\u0259 ad\u0131 alt\u0131nda izl\u0259m\u0259l\u0259r v\u0259 senzura \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0130-d\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259sind\u0259n narahatl\u0131qlar da yer al\u0131b: \u201cS\u0130-ni t\u0259nziml\u0259y\u0259rk\u0259n \u201cyuxar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131 idar\u0259 olunan sosial n\u0259zar\u0259tin \u00c7in modelini\u201d t\u0259qlid etm\u0259k \u201c\u00f6z\u00fcn\u00fcidar\u0259etm\u0259 \u0259n\u0259n\u0259mizin v\u0259 Amerika h\u0259yat t\u0259rzimizin sonu dem\u0259k olard\u0131\u201d.<\/p>\n<p>Dem\u0259k olar ki, S\u0130 t\u0259tbiql\u0259rinin Q\u0259rb c\u0259miyy\u0259tind\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 irqi ayr\u0131-se\u00e7kilik, diskriminasiya bir n\u00f6v if\u015fa xarakterli say\u0131la bil\u0259r. Bel\u0259 ki, yeni alqoritml\u0259r q\u0259r\u0259z v\u0259 ayr\u0131-se\u00e7kilik \u0259sasl\u0131 vergi cinay\u0259tl\u0259rin\u0259 yol a\u00e7a bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, yuxar\u0131da qeyd edil\u0259n S\u0130 alqoritmind\u0259ki a\u015fkar q\u00fcsurlar &#8211; qarad\u0259rili vergi \u00f6d\u0259yicil\u0259rinin dig\u0259r irql\u0259rd\u0259n be\u015f d\u0259f\u0259 y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 yoxlan\u0131lmas\u0131, onlara ipoteka v\u0259 kredit verilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 datan\u0131n bu prosesi a\u011fd\u0259rili olmayan amerikal\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fdir\u0259n S\u0130 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri m\u00fczakir\u0259 edilib.<\/p>\n<p>Daha bet\u0259ri, \u0259lillik m\u00fcavin\u0259tl\u0259rin\u0259 uy\u011funlu\u011fu m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 S\u0130 il\u0259 idar\u0259 olunan sisteml\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edil\u0259rk\u0259n, n\u0259tic\u0259d\u0259 minl\u0259rl\u0259 \u0259lil v\u0259t\u0259nda\u015f\u0131n yard\u0131mdan haqs\u0131z olaraq m\u0259hrum edilm\u0259si a\u015fkara \u00e7\u0131x\u0131b. S\u0130-y\u0259 \u0259saslanan sistemd\u0259ki q\u00fcsura g\u00f6r\u0259 Aydaho \u015ftat\u0131n\u0131n \u201cMedicaid\u201d proqram\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n \u0259lillik v\u0259saiti verilm\u0259sind\u0259n imtina edilmi\u015f inki\u015faf v\u0259 \u0259qli q\u00fcsurlar\u0131 olan \u015f\u0259xsl\u0259rin yer almas\u0131 b\u00f6y\u00fck qalmaqal yarad\u0131b. Senatorlar qeyd edib ki, \u015f\u0259ffafl\u0131q olmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259lillik m\u00fcavin\u0259tind\u0259n m\u0259hrum edilmi\u015f insanlar q\u0259rarlara etiraz ed\u0259 bilm\u0259yib, \u00e7\u00fcnki onlar\u0131n uy\u011funlu\u011funu m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259n S\u0130 m\u00fclkiyy\u0259t sistemin\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 yoxdur.<\/p>\n<p>M\u0259lumat m\u0259xfiliyi v\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik S\u0130-nin insan h\u00fcqular\u0131na t\u0259siri aspektind\u0259 \u0259n \u00f6n\u0259mli m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7evrilir. Telefon dinl\u0259m\u0259l\u0259ri, S\u0130 t\u0259tbiql\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259lumatlar\u0131n toplan\u0131lmas\u0131, istifad\u0259si v\u0259 qorunmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar\u0131 v\u0259 m\u00f6vcud m\u0259xfilik qanunlar\u0131ndak\u0131 bo\u015fluqlar\u0131 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b. El\u0259c\u0259 d\u0259, \u0259ksin\u0259, S\u0130 vasit\u0259l\u0259rinin m\u0259lumatlar\u0131n pozulmas\u0131n\u0131 h\u0259ssas m\u0259s\u0259l\u0259y\u0259 \u00e7evirm\u0259si, cinay\u0259tkarlar t\u0259r\u0259find\u0259n d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131na n\u00fcfuz etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259c\u0259yi qeyd edilib. Buradan qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131xan daha bir b\u00f6y\u00fck problem odur ki, hesablamalara g\u00f6r\u0259, AB\u015e-da S\u0130-nin yaratd\u0131\u011f\u0131 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik probleml\u0259rini h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t sektoru t\u0259xmin\u0259n 40.000 \u0130T i\u015f\u00e7isi tapmal\u0131, i\u015f\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259lidir.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>N\u0259tic\u0259<\/strong><\/p>\n<p>Yeni n\u0259sil generativ S\u0130 texnologiyalar\u0131 v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 sah\u0259sind\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u00fcnyada rast g\u0259lin\u0259n ilkin t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 bu istiqam\u0259td\u0259 haz\u0131rlanan b\u0259zi \u00e7\u0131x\u0131\u015f yollar\u0131n\u0131 qeyd etm\u0259y\u0259 \u0259sas verir. H\u0259l\u0259lik yaln\u0131z Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259, AB\u015e v\u0259 Avropada yeni n\u0259sil generativ S\u0130-d\u0259n istifad\u0259nin yaratd\u0131\u011f\u0131 riskl\u0259ri azaltmaq istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n add\u0131mlar at\u0131l\u0131b. S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n t\u0259tbiqinin insan h\u00fcquqlar\u0131na t\u0259sirini v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rini, m\u0259suliyy\u0259tli v\u0259 etik prinsipl\u0259r\u0259 \u0259m\u0259l edilm\u0259si il\u0259 istifad\u0259sini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn Avropa Birliyi S\u0130 Akt\u0131 qanun layih\u0259si q\u0259bul edilib.<\/p>\n<p>H\u0259m\u00e7inin AB\u015e Konqresind\u0259 ke\u00e7iril\u0259n dinl\u0259m\u0259l\u0259rd\u0259 bu sah\u0259d\u0259 geni\u015f m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r haz\u0131rlan\u0131b. Qeyd edil\u0259n siyas\u0259t v\u0259 t\u0259limatlar\u0131n, t\u0259nziml\u0259m\u0259 qaydalar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 art\u0131q yeni n\u0259sil S\u0130 h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259sas\u0131 hesab edil\u0259 bil\u0259r. Yaxud 5-6-c\u0131 n\u0259sil virtual insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fmaq olar. AB\u015e-da federal qurumlar\u0131n S\u0130 i\u015fl\u0259rinin dizayn\u0131, inki\u015faf\u0131, sat\u0131n al\u0131nmas\u0131, istifad\u0259si v\u0259 idar\u0259 edilm\u0259si zaman\u0131 Milli Standartlar v\u0259 Texnologiya \u0130nstitutunun (NIST) S\u0130 Risk \u0130dar\u0259etm\u0259 \u00c7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259n (RMF) istifad\u0259 etm\u0259l\u0259rini t\u0259l\u0259b edib. H\u0259m\u00e7inin r\u0259hb\u0259r prinsip kimi A\u011f Evin Elm v\u0259 Texnologiya Ofisinin \u201cS\u0130 h\u00fcquqlar\u0131 Bill\u201d \u00fc\u00e7\u00fcn plan-strategiya haz\u0131rlamas\u0131 t\u00f6vsiy\u0259 edilib.<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n \u0259n m\u00fch\u00fcm m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 S\u0130 v\u0259 insan haqlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201cT\u0259lim\u0259, t\u0259dqiqata v\u0259 inki\u015fafa investisiya\u201d qoyulu\u015funun d\u0259st\u0259kl\u0259nm\u0259sidir. AB\u015e n\u00fcmun\u0259sind\u0259 c\u0259miyy\u0259tin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rin t\u0259limin\u0259, S\u0130 sisteml\u0259rinin t\u0259dqiqat v\u0259 inki\u015faf\u0131n\u0131n apar\u0131lmas\u0131na investisiya qoyulu\u015funun d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi vur\u011fulan\u0131b. \u0130lk add\u0131m olaraq federal d\u00f6vl\u0259t sektoru v\u0259 idar\u0259etm\u0259 sistemind\u0259 m\u0259murlar \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0130 t\u0259lim proqram\u0131 yarad\u0131lacaq.<\/p>\n<p>\u201cS\u0130 Liderlik T\u0259limi Akt\u0131\u201d maarifl\u0259nm\u0259 aspektind\u0259 m\u00f6vcud liderlik v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259 bo\u015flu\u011funu aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn imkanlar yaradacaq. H\u00f6kum\u0259tin inzibati m\u0259lumatlara t\u0259hl\u00fck\u0259siz giri\u015fi t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259q\u0259msal infrastruktura, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u201cMilli S\u0130 Ara\u015fd\u0131rma Resursuna (NAIRR)\u201d s\u0259rmay\u0259si art\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. Bu qurum S\u0130 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131na, elm sah\u0259l\u0259ri v\u0259 f\u0259nl\u0259r \u00fczr\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259r\u0259 hesablama resurslar\u0131na v\u0259 y\u00fcks\u0259k keyfiyy\u0259tli m\u0259lumatlara \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131, m\u00fcvafiq t\u0259hsil al\u0259tl\u0259ri v\u0259 istifad\u0259\u00e7i d\u0259st\u0259yi il\u0259 t\u0259min ed\u0259c\u0259k ortaq m\u0259lumat infrastrukturu kimi n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulur. S\u0130-nin inki\u015faf\u0131 v\u0259 t\u0259tbiqi \u00fc\u00e7\u00fcn d\u00f6vl\u0259t-\u00f6z\u0259l t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131na g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 biznes-m\u00fclkiyy\u0259t maraqlar\u0131n\u0131n d\u00f6vl\u0259t sisteml\u0259rin\u0259 t\u0259sirinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 almaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259nzill\u0259rd\u0259 S\u0130 sisteml\u0259rini quran agentlikl\u0259rin d\u00f6vl\u0259t\u0259 m\u0259xsus olmas\u0131 fikri m\u00fcdafi\u0259 edilir. Bununla yana\u015f\u0131, \u00f6z\u0259l sektorun akademik ara\u015fd\u0131rmalara d\u0259st\u0259k verm\u0259si t\u00f6vsiy\u0259 edilir [9].<\/p>\n<p>Senatorlar federal h\u00f6kum\u0259tin S\u0130-nin inki\u015faf prosesi v\u0259 istifad\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259t yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir s\u0131ra t\u0259dbirl\u0259r sistemi t\u0259klif edib. Bu t\u0259dbirl\u0259rd\u0259 S\u0130 texnoloji \u015firk\u0259tl\u0259rinin i\u015find\u0259 \u015f\u0259ffafl\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmaq s\u0259yl\u0259ri m\u00fcdafi\u0259 edilir. Bel\u0259 ki, \u0259g\u0259r d\u00f6vl\u0259t qurumu v\u0259 ya d\u00f6vl\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n maliyy\u0259l\u0259\u015fdiril\u0259n agentlik S\u0130 texnologiyas\u0131ndan istifad\u0259 edirs\u0259, m\u00fclkiyy\u0259t sistemi il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u015f\u0259ffafl\u0131q olmal\u0131d\u0131r ki, amerikal\u0131lar sistemin yaratd\u0131\u011f\u0131 h\u00f6kum\u0259t q\u0259rarlar\u0131na etiraz etm\u0259li olub-olmad\u0131qlar\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259 bilsinl\u0259r.<\/p>\n<p>Maraql\u0131 q\u0259na\u0259tl\u0259rd\u0259n biri d\u0259 AB\u015e-da haz\u0131rda S\u0130 m\u00f6vzular\u0131nda liderlik v\u0259 prioritetl\u0259rin olmamas\u0131ndan \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259kildiyi, bu sah\u0259d\u0259 geriliyin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259ll yolu kimi h\u0259r bir federal agentlikd\u0259 istifad\u0259 v\u0259 t\u0259tbiq\u0259 n\u0259zar\u0259t etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u201cS\u0130 \u00fczr\u0259 ba\u015f m\u0259mur\u201dlar\u0131n t\u0259yin edilm\u0259si m\u00fczakir\u0259 edilir. H\u0259m\u00e7inin federal h\u00f6kum\u0259t daxilind\u0259 S\u0130-nin q\u0259bulunu koordinasiya etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn cavabdeh olan idar\u0259l\u0259raras\u0131 \u201cBa\u015f S\u0130 M\u0259murlar\u0131 \u015euras\u0131\u201dn\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 g\u00fcnd\u0259liy\u0259 daxil edilib.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259si olaraq \u0259n m\u00fch\u00fcm q\u0259na\u0259tl\u0259rd\u0259n biri, \u015f\u00fcbh\u0259siz ki, S\u0130 v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n t\u0259minat\u0131 sah\u0259sind\u0259 h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259m\u0259l\u0259r istiqam\u0259tind\u0259 beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n t\u0259\u015fviqi ilk s\u0131rada durur.<\/p>\n<p>S\u0130 v\u0259 onun t\u0259tbiql\u0259rinin standartlar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131nda beyn\u0259lxalq \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011f\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259sinin alternativi yoxdur. AB\u015e dinl\u0259m\u0259l\u0259rind\u0259 bu sah\u0259d\u0259 \u201cQlobal S\u0130 T\u0259dqiqat \u0130nstitutu\u201dnun yarad\u0131lmas\u0131 t\u0259klif edilib. D\u00fcnya \u00fczr\u0259 S\u0130 standartlar\u0131n\u0131 t\u0259qdim ed\u0259n \u00f6lk\u0259 olmaq y\u00f6n\u00fcnd\u0259 \u00c7inin iddialar\u0131n\u0131n v\u0259 a\u00e7\u0131q planlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 Q\u0259rb \u00f6lk\u0259l\u0259rini narahat ed\u0259n \u0259sas amill\u0259rd\u0259n say\u0131la bil\u0259r. S\u0130-d\u0259 lider olan \u00f6lk\u0259nin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259, o c\u00fcml\u0259d\u0259n d\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 S\u0130-nin t\u0259tbiqi standartlar\u0131nda liderlik ehtimal\u0131 reald\u0131r v\u0259 \u00f6z\u00fcnd\u0259 b\u00f6y\u00fck riskl\u0259r da\u015f\u0131y\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u0130ST\u0130FAD\u018f ED\u0130LM\u0130\u015e \u018fD\u018fB\u0130YYAT: <\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol>\n<li>A.I. Wrote a Housing Bill. Critics Say It&#8217;s Not Intelligent. \/\/ https:\/\/www.nytimes.com\/2023\/07\/14\/nyregion\/ai-ny-housing-bill.html<\/li>\n<li>Algorithmic Discrimination in the U.S. Justice System: A Quantitative Assessment of Racial and Gender Bias Encoded in the Data Analytics Model of the Correctional Offender Management Profiling for Alternative Sanctions (COMPAS). \/\/ https:\/\/jscholarship.library.jhu.edu\/handle\/1774.2\/61818<\/li>\n<li>Artificial Intelligence in Government: Hearing Before the Senate Committee on Homeland Security and Governmental Affairs, 118th Cong. (2023). &#8211; https:\/\/www.hsgac.senate.gov\/hearings\/artificial-intelligence-in-government\/<\/li>\n<li>Artificial Intelligence: Risks and Opportunities: Hearing Before the Homeland Security and Governmental Affairs Committee, 118th Cong. (2023). &#8211; https:\/\/www.hsgac.senate.gov\/hearings\/artificial-intelligence-risks-and-opportunities\/.<\/li>\n<li>G.Rzayeva, A. \u0130brahimova. S\u00fcni intellekt, insan h\u00fcquqlar\u0131 v\u0259 f\u0259rdi m\u0259lumatlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi. D\u0259rs v\u0259saiti. Bak\u0131: \u201cNurlar\u201d n\u0259\u015friyyat\u0131, 2021, 200 s.<\/li>\n<li>https:\/\/artificialintelligenceact.eu\/<\/li>\n<\/ol>\n<p>7.https:\/\/www.axios.com\/2023\/06\/13\/generative-ai-voice-scams-easier-identity-fraud?utm_source=newsletter&amp;utm_medium=email&amp;utm_campaign=newsletter_axioswhatsnext&amp;stream=science<\/p>\n<p>8.https:\/\/www.fcc.gov\/consumers\/guides\/beware-auto-warranty-scams?utm_source=newsletter&amp;utm_medium=email&amp;utm_campaign=newsletter_axioswhatsnext&amp;stream=science<\/p>\n<ol start=\"9\">\n<li>Oversight of A.I.: Rules for Artificial Intelligence: Hearing Before the Subcomm. on Privacy, Tech., and the Law of the S. Comm. on the Judiciary, 118th Cong. (2023).- https:\/\/www.judiciary.senate.gov\/committee-activity\/hearings\/oversight-of-ai-rules-for-artificial-intelligence<\/li>\n<li>Press Release, Senator Richard Blumenthal, Blumenthal &amp; Hawley to Hold Hearing on the Future of Tech\u2019s Legal Immunities Following Argument in Gonzalez v. Google (Mar. 1, 2021).S. 1564 \u2013 the AI Leadership Training Act. &#8211; https:\/\/www.congress.gov\/bill\/118th-congress\/senate-bill\/1564 .<\/li>\n<li>See Twitter, Inc. v. Taamneh, 143 S. Ct. 1206, 1231 (2023)<\/li>\n<li>See AI in Government Act of 2020, H.R. 2575, 116th Cong. (Sept. 15, 2020); Exec. Order No. 13,960, 85 Fed. Reg. 78939 (Dec. 3, 2020).<\/li>\n<li>This AI Watches Millions of Cars Daily and Tells Cops If You\u2019re Driving Like A Criminal. \/\/ https:\/\/www.forbes.com \/sites\/thomasbrewster\/2023\/07\/17\/license-plate-reader-ai-criminal\/?sh=5a3a1ced3ccc<\/li>\n<li>Top 10 Artificial Intelligence Technologies. \/\/ https:\/\/mindmajix.com\/artificial-intelligence-technologies<\/li>\n<li>Twitter, Inc. v. Taamneh, 143 S. Ct. 1206 (2023); Gonzalez v. Google LLC, 143 S. Ct. 1191 (2023).<\/li>\n<li>What is GPT?\/\/https:\/\/aws.amazon.com\/what-is\/gpt\/<\/li>\n<\/ol>\n<p>17.www.nytimes.com\/2023\/06\/14\/technology\/europe-ai-regulation.html#:~:text=rapidly%20developing%20technology.-,The%20European%20Parliament%2C%20a%20main%20legislative%20branch%20of%20the%20European,while%20requiring%20makers%20of%20A.I<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Lala Akbarova<\/strong><\/p>\n<p><strong>NEW GENERATIVE ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES (ChatGPT) <\/strong><strong>AND HUMAN RIGHTS REGULATORY ATTEMPTS<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>Abstract<\/strong><\/p>\n<p>The article discusses a new generation of generative artificial intelligence technologies and the subject of human rights, the existing initial experience related to regulation in this area, it is noted that the rapid development of technology has made legal regulation a very relevant issue both in the global, international and national legal framework. The author considers the positive effects and prospects of the latest examples of next-generation artificial intelligence in the field of human rights.<\/p>\n<p>It then explains the possible threats posed by AI applications to human rights with real-world precedents. According to the author, the wider the scope of application of the ND in the field of human rights, the greater the range of problems it causes.<\/p>\n<p>The article notes that efforts related to the legal regulation of the ND are mainly on the agenda in the US, Europe and the UK.<\/p>\n<p>The European Union AI Act (EU AI Act), the world&#8217;s first important regulation adopted by European Union legislators regarding artificial intelligence, is analyzed. The European Union AI Act emphasizes that AI applications are divided into 3 risk categories.<\/p>\n<p>The study also examines the actions of the US Congress regarding ISIS and human rights. Reported on bilateral hearings held by the Senate Subcommittee on Human Rights to investigate the impact of artificial intelligence on human rights, as well as the decisions and proposals made as a result.<\/p>\n<p>In the final part, the author emphasizes that discussions and decisions in the direction of next-generation AI and human rights are currently taking place only in Western countries.<\/p>\n<p><strong>Keywords:<\/strong> New Generation Generative Artificial Intelligence (A\u0130), human rights, A\u0130 based Cybercrime, potential threats of A\u0130, ChatGPT, European Union A\u0130 Act, USA, Great Britain, AI-based voice cloning, legal regulation, AI legislation, new next generation chatbots, AI and legal acts, experts in AI law<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u041b\u0430\u043b\u0430 \u0410\u043a\u0431\u0430\u0440\u043e\u0432\u0430 <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u0422\u0415\u0425\u041d\u041e\u041b\u041e\u0413\u0418\u0418 \u0413\u0415\u041d\u0415\u0420\u0410\u0422\u0418\u0412\u041d\u041e\u0413\u041e \u0418\u0421\u041a\u0423\u0421\u0421\u0422\u0412\u0415\u041d\u041d\u041e\u0413\u041e \u0418\u041d\u0422\u0415\u041b\u041b\u0415\u041a\u0422\u0410 <\/strong><strong>\u041d\u041e\u0412\u041e\u0413\u041e \u041f\u041e\u041a\u041e\u041b\u0415\u041d\u0418\u042f (ChatGPT) \u0418 \u041f\u0420\u0410\u0412\u0410 \u0427\u0415\u041b\u041e\u0412\u0415\u041a\u0410:<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u041f\u041e\u041f\u042b\u0422\u041a\u0418 \u0420\u0415\u0413\u0423\u041b\u0418\u0420\u041e\u0412\u0410\u041d\u0418\u042f <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u0420\u0435\u0437\u044e\u043c\u0435<\/strong><\/p>\n<p>\u0412 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435 \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u043d\u043e\u0432\u043e\u0435 \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0439 \u0433\u0435\u043d\u0435\u0440\u0430\u0442\u0438\u0432\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430 \u0438 \u043f\u0440\u0435\u0434\u043c\u0435\u0442 \u043f\u0440\u0430\u0432 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430, \u0441\u0443\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u0439 \u043f\u0435\u0440\u0432\u043e\u043d\u0430\u0447\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0439 \u043e\u043f\u044b\u0442, \u0441\u0432\u044f\u0437\u0430\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0441 \u0440\u0435\u0433\u0443\u043b\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435\u043c \u0432 \u044d\u0442\u043e\u0439 \u0441\u0444\u0435\u0440\u0435, \u043e\u0442\u043c\u0435\u0447\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u0431\u0443\u0440\u043d\u043e\u0435 \u0440\u0430\u0437\u0432\u0438\u0442\u0438\u0435 \u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0439 \u0441\u0434\u0435\u043b\u0430\u043b\u043e \u043f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u043e\u0435 \u0440\u0435\u0433\u0443\u043b\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0432\u0435\u0441\u044c\u043c\u0430 \u0430\u043a\u0442\u0443\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u043c \u0432\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u043e\u043c \u043a\u0430\u043a \u0432 \u0433\u043b\u043e\u0431\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u043c, \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u044b\u0435 \u0438 \u043d\u0430\u0446\u0438\u043e\u043d\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u043f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u044b\u0435 \u0440\u0430\u043c\u043a\u0438. \u0410\u0432\u0442\u043e\u0440 \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442 \u043f\u043e\u043b\u043e\u0436\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u044d\u0444\u0444\u0435\u043a\u0442\u044b \u0438 \u043f\u0435\u0440\u0441\u043f\u0435\u043a\u0442\u0438\u0432\u044b \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u043d\u0438\u0445 \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u0440\u043e\u0432 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430 \u0441\u043b\u0435\u0434\u0443\u044e\u0449\u0435\u0433\u043e \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f \u0432 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u043f\u0440\u0430\u0432 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430.<\/p>\n<p>\u0417\u0430\u0442\u0435\u043c \u043e\u0431\u044a\u044f\u0441\u043d\u044f\u044e\u0442\u0441\u044f \u0432\u043e\u0437\u043c\u043e\u0436\u043d\u044b\u0435 \u0443\u0433\u0440\u043e\u0437\u044b, \u0438\u0441\u0445\u043e\u0434\u044f\u0449\u0438\u0435 \u043e\u0442 \u043f\u0440\u0438\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u0439 \u0418\u0418 \u0434\u043b\u044f \u043f\u0440\u0430\u0432 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430, \u0440\u0435\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u043c\u0438 \u043f\u0440\u0435\u0446\u0435\u0434\u0435\u043d\u0442\u0430\u043c\u0438. \u041f\u043e \u043c\u043d\u0435\u043d\u0438\u044e \u0430\u0432\u0442\u043e\u0440\u0430, \u0447\u0435\u043c \u0448\u0438\u0440\u0435 \u0441\u0444\u0435\u0440\u0430 \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f \u0421\u0418 \u0432 \u0441\u0444\u0435\u0440\u0435 \u043f\u0440\u0430\u0432 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430, \u0442\u0435\u043c \u0431\u043e\u043b\u044c\u0448\u0435 \u0443\u0432\u0435\u043b\u0438\u0447\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u0441\u043f\u0435\u043a\u0442\u0440 \u0432\u044b\u0437\u044b\u0432\u0430\u0435\u043c\u044b\u0445 \u0435\u044e \u043f\u0440\u043e\u0431\u043b\u0435\u043c.<\/p>\n<p>\u0412 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435 \u043e\u0442\u043c\u0435\u0447\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u0443\u0441\u0438\u043b\u0438\u044f, \u0441\u0432\u044f\u0437\u0430\u043d\u043d\u044b\u0435 \u0441 \u043f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u044b\u043c \u0440\u0435\u0433\u0443\u043b\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435\u043c \u0421\u0418, \u0432 \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u043d\u043e\u043c \u0441\u0442\u043e\u044f\u0442 \u043d\u0430 \u043f\u043e\u0432\u0435\u0441\u0442\u043a\u0435 \u0434\u043d\u044f \u0432 \u0421\u0428\u0410, \u0415\u0432\u0440\u043e\u043f\u0435 \u0438 \u0412\u0435\u043b\u0438\u043a\u043e\u0431\u0440\u0438\u0442\u0430\u043d\u0438\u0438.<\/p>\n<p>\u0410\u043d\u0430\u043b\u0438\u0437\u0438\u0440\u0443\u0435\u0442\u0441\u044f \u0417\u0430\u043a\u043e\u043d \u0415\u0432\u0440\u043e\u043f\u0435\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0421\u043e\u044e\u0437\u0430 \u043e\u0431 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u043c \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0435 (EU AI Act), \u043f\u0435\u0440\u0432\u044b\u0439 \u0432 \u043c\u0438\u0440\u0435 \u0432\u0430\u0436\u043d\u044b\u0439 \u0440\u0435\u0433\u043b\u0430\u043c\u0435\u043d\u0442, \u043f\u0440\u0438\u043d\u044f\u0442\u044b\u0439 \u0437\u0430\u043a\u043e\u043d\u043e\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044f\u043c\u0438 \u0415\u0432\u0440\u043e\u043f\u0435\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0421\u043e\u044e\u0437\u0430 \u0432 \u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u0438 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430. \u0412 \u0417\u0430\u043a\u043e\u043d\u0435 \u043e\u0431 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u043c \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0435 \u0415\u0432\u0440\u043e\u043f\u0435\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0441\u043e\u044e\u0437\u0430 \u043f\u043e\u0434\u0447\u0435\u0440\u043a\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u043f\u0440\u0438\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u044f \u0418\u0418 \u0434\u0435\u043b\u044f\u0442\u0441\u044f \u043d\u0430 3 \u043a\u0430\u0442\u0435\u0433\u043e\u0440\u0438\u0438 \u0440\u0438\u0441\u043a\u0430.<\/p>\n<p>\u0412 \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0438 \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435 \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u044e\u0442\u0441\u044f \u0434\u0435\u0439\u0441\u0442\u0432\u0438\u044f \u041a\u043e\u043d\u0433\u0440\u0435\u0441\u0441\u0430 \u0421\u0428\u0410 \u0432 \u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u0438 \u0418\u0413 \u0438 \u043f\u0440\u0430\u0432 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430. \u0421\u043e\u043e\u0431\u0449\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u043e \u0434\u0432\u0443\u0441\u0442\u043e\u0440\u043e\u043d\u043d\u0438\u0445 \u0441\u043b\u0443\u0448\u0430\u043d\u0438\u044f\u0445, \u043f\u0440\u043e\u0432\u0435\u0434\u0435\u043d\u043d\u044b\u0445 \u043f\u043e\u0434\u043a\u043e\u043c\u0438\u0442\u0435\u0442\u043e\u043c \u0421\u0435\u043d\u0430\u0442\u0430 \u043f\u043e \u043f\u0440\u0430\u0432\u0430\u043c \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430 \u0434\u043b\u044f \u0440\u0430\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u0432\u043b\u0438\u044f\u043d\u0438\u044f \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430 \u043d\u0430 \u043f\u0440\u0430\u0432\u0430 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430, \u0430 \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435 \u043e \u0440\u0435\u0448\u0435\u043d\u0438\u044f\u0445 \u0438 \u043f\u0440\u0435\u0434\u043b\u043e\u0436\u0435\u043d\u0438\u044f\u0445, \u0441\u0434\u0435\u043b\u0430\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0432 \u0440\u0435\u0437\u0443\u043b\u044c\u0442\u0430\u0442\u0435.<\/p>\n<p>\u0412 \u0437\u0430\u043a\u043b\u044e\u0447\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u043e\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0430\u0432\u0442\u043e\u0440 \u043f\u043e\u0434\u0447\u0435\u0440\u043a\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442, \u0447\u0442\u043e \u0434\u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0438\u0438 \u0438 \u0440\u0435\u0448\u0435\u043d\u0438\u044f \u0432 \u043d\u0430\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u0438\u0438 \u0418\u0418 \u043d\u043e\u0432\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f \u0438 \u043f\u0440\u0430\u0432 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430 \u0432 \u043d\u0430\u0441\u0442\u043e\u044f\u0449\u0435\u0435 \u0432\u0440\u0435\u043c\u044f \u0432\u0435\u0434\u0443\u0442\u0441\u044f \u0442\u043e\u043b\u044c\u043a\u043e \u0432 \u0437\u0430\u043f\u0430\u0434\u043d\u044b\u0445 \u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u0430\u0445.<\/p>\n<p><strong>\u041a\u043b\u044e\u0447\u0435\u0432\u044b\u0435 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0430:<\/strong> \u0413\u0435\u043d\u0435\u0440\u0430\u0442\u0438\u0432\u043d\u044b\u0439 \u0418\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0418\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442 (\u0418\u0418) \u043d\u043e\u0432\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f, \u043f\u0440\u0430\u0432\u0430 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u043a\u0430, \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u0443\u043f\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u043d\u0430 \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0435 \u0418\u0418, \u043f\u043e\u0442\u0435\u043d\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u0443\u0433\u0440\u043e\u0437\u044b \u0418\u0418, \u0427\u0430\u0442GPT, \u0417\u0430\u043a\u043e\u043d \u0415\u0432\u0440\u043e\u043f\u0435\u0439\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0421\u043e\u044e\u0437\u0430 \u043e\u0431 \u0418\u0418, \u0421\u0428\u0410, \u0412\u0435\u043b\u0438\u043a\u043e\u0431\u0440\u0438\u0442\u0430\u043d\u0438\u044f, \u043a\u043b\u043e\u043d\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0433\u043e\u043b\u043e\u0441\u0430 \u043d\u0430 \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0435 \u0418\u0418, \u043f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u043e\u0435 \u0440\u0435\u0433\u0443\u043b\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435, \u0418\u0418 \u0437\u0430\u043a\u043e\u043d\u043e\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u043e, \u0447\u0430\u0442-\u0431\u043e\u0442\u044b \u043d\u043e\u0432\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f, \u043f\u0440\u0430\u0432\u043e\u0432\u044b\u0435 \u0430\u043a\u0442\u044b \u043e\u0431 \u0418\u0418, \u044d\u043a\u0441\u043f\u0435\u0440\u0442\u044b \u0432 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438 \u043f\u0440\u0430\u0432\u0430 \u0418\u0418<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Lal\u0259 \u018fKB\u018fROVA AB\u015e-\u0131n Lindenvud Universitetinin m\u0259zunu, H\u00fcquqi Ekspertiza v\u0259 Qanunvericilik T\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri M\u0259rk\u0259zinin doktorant\u0131, Milli M\u0259clisin \u0130nsan H\u00fcquqlar\u0131 Komit\u0259sinin eksperti \u00a0E-mail: l.akbarova88@gmail.com ORCID: 0009-0003-0400-958X &nbsp; X\u00fclas\u0259. M\u0259qal\u0259d\u0259 yeni n\u0259sil generativ s\u00fcni intellekt (S\u0130) texnologiyalar\u0131 v\u0259 insan h\u00fcquqlar\u0131 m\u00f6vzusu, bu sah\u0259d\u0259 t\u0259nziml\u0259nm\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00f6vcud ilkin t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259r t\u0259dqiq edilir. Qeyd edilir ki, texnologiyalar\u0131n s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131 h\u0259m qlobal, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":897,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-963","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cild-1--1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/963","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=963"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/963\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":964,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/963\/revisions\/964"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/897"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=963"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=963"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=963"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}