{"id":965,"date":"2023-10-04T13:10:15","date_gmt":"2023-10-04T09:10:15","guid":{"rendered":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/?p=965"},"modified":"2023-10-04T13:10:15","modified_gmt":"2023-10-04T09:10:15","slug":"suni-intellekt-texnologiyalarinin-inkisafi-ve-tetbiqinin-sosial-neticeleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/2023\/10\/04\/suni-intellekt-texnologiyalarinin-inkisafi-ve-tetbiqinin-sosial-neticeleri\/","title":{"rendered":"S\u00dcN\u0130 \u0130NTELLEKT TEXNOLOG\u0130YALARININ \u0130NK\u0130\u015eAFI V\u018f T\u018fTB\u0130Q\u0130N\u0130N SOS\u0130AL N\u018fT\u0130C\u018fL\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: right;\"><strong>Tahir\u0259 ALLAHYAROVA <\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>Sosial T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zi \u0130dar\u0259 Hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc,<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>departament m\u00fcdiri, professor <\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>E-mail: tahirallahyarova@gmail.com<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>ORCID: 0000-0001-6491-0757<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>X\u00fclas\u0259. <\/strong>M\u0259qal\u0259d\u0259 s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131n\u0131n, onun \u0259n son formalar\u0131ndan biri olan generativ s\u00fcni intellektin v\u0259 yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar\u0131n t\u0259tbiqinin sosial effektl\u0259ri v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259hs edilir.<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259llif s\u00fcni intellekti 4-c\u00fc s\u0259naye inqilab\u0131n\u0131n, qlobal texnoloji inqilab\u0131n v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131n m\u00fch\u0259rriki kimi xarakteriz\u0259 edir. Qeyd olunur ki, s\u00fcni intellektin n\u0259tic\u0259l\u0259ri qlobal \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fcn, texnoloji z\u0259ncirl\u0259rin k\u00f6kl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 yenid\u0259n qurulmas\u0131na v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 d\u00fcnya iqtisadi v\u0259 siyasi g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yenid\u0259n formala\u015fmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>D\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn regionlar\u0131nda yeni n\u0259sil \u0130T texnologiyalar\u0131ndan v\u0259 onlar\u0131n imkanlar\u0131ndan m\u00fcxt\u0259lif m\u0259qs\u0259dl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilm\u0259si \u00e7ox ciddi sosial n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259, siyasi v\u0259 beyn\u0259lxalq sabitliyin pozulmas\u0131na, yeni miqrasiya dal\u011falar\u0131n\u0131n yaranmas\u0131na, ekstremist ideologiyalar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na, beyn\u0259lxalq terrorizmin v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>M\u0259qal\u0259d\u0259 h\u0259m\u00e7inin s\u00fcni intellektin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalara n\u0259z\u0259r sal\u0131n\u0131r. Siyasi, iqtisadi, media v\u0259 jurnalistika, t\u0259hsil, s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 sosial elml\u0259rd\u0259 s\u00fcni intellektd\u0259n istifad\u0259nin n\u0259tic\u0259l\u0259ri t\u0259hlil edilir. O da vur\u011fulan\u0131r ki, sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r \u0259vv\u0259lc\u0259 demokratiyan\u0131 g\u00fccl\u0259ndir\u0259n yenilik kimi t\u0259qdim edils\u0259 d\u0259, sonradan dezinformasiya v\u0259 xaos yarada bil\u0259n siyasi texnologiyalara \u00e7evrilib.<\/p>\n<p>Yekun hiss\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259llif prosesl\u0259rin ictimai-siyasi n\u0259tic\u0259l\u0259ri, onlardan informasiya qar\u015f\u0131durmas\u0131nda istifad\u0259, se\u00e7ki texnologiyalar\u0131, ictimai r\u0259yin manipulyasiyas\u0131, t\u0259hdidl\u0259r v\u0259 rejimd\u0259yi\u015fdirici siyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259rl\u0259 m\u00fcmk\u00fcn istifad\u0259sinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131n\u0131n yollar\u0131 v\u0259 mexanizml\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 q\u0259na\u0259tl\u0259rini t\u0259qdim edir.<\/p>\n<p><strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r:<\/strong> s\u00fcni intellekt (S\u0130), generativ s\u00fcni intellekt, sosial t\u0259sir v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259r, ChatGPT, yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar, c\u0259miyy\u0259t, S\u0130 v\u0259 sosial elml\u0259r, S\u0130 v\u0259 iqtisadi prosesl\u0259r, S\u0130 h\u00fcququ, S\u0130 idar\u0259\u00e7iliyi<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Giri\u015f<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yaratmaq, yazmaq tarix boyu insan a\u011fl\u0131na xas olan keyfiyy\u0259t olub. Minillik tarix boyu insan t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc yaz\u0131l\u0131 m\u0259tnl\u0259r, m\u0259d\u0259niyy\u0259t, s\u0259n\u0259t, institutlar, sosial m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r, c\u0259miyy\u0259tl\u0259r yaratmaq bacar\u0131\u011f\u0131 il\u0259 unikal varl\u0131q kimi t\u0259k olub. 2022-ci ilin noyabr ay\u0131ndan art\u0131q insan\u0131n &#8211; t\u0259bii intellektin r\u0259qibi ortaya \u00e7\u0131x\u0131b. \u0130nsan a\u011f\u0131l\u0131 tarix boyu oldu\u011fu kimi, g\u00fcnd\u0259lik f\u0259aliyy\u0259tind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif i\u015fl\u0259ri icra ed\u0259rk\u0259n s\u00fcni intellekt (S\u0130) proqramlar\u0131 mediada x\u0259b\u0259rl\u0259r, m\u0259tnl\u0259r yaz\u0131r, suallar\u0131 \u015f\u0259rh edir, portretl\u0259r \u00e7\u0259kir, elektron po\u00e7t yaz\u0131\u015fmalar\u0131na cavab verir, vergi b\u0259yannam\u0259l\u0259rini haz\u0131rlay\u0131r, \u015feir v\u0259 mahn\u0131lar yaz\u0131r, bakalavr v\u0259 magistr d\u0259r\u0259c\u0259l\u0259rini al\u0131r, kodla\u015fd\u0131rma apar\u0131r, memarl\u0131q planlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0259kir, y\u00fcz c\u00fcr layih\u0259l\u0259ri c\u0131z\u0131r, sa\u011flaml\u0131qla ba\u011fl\u0131 m\u0259sl\u0259h\u0259tl\u0259r, d\u0259rman reseptl\u0259ri verir, c\u0259rrahiyy\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131 apar\u0131r, dietik menyular haz\u0131rlay\u0131r v\u0259 s. v\u0259 i.a. S\u00fcni intellekt art\u0131q h\u0259yat\u0131m\u0131za daxil olub. Generativ adlanan yeni xass\u0259li s\u00fcni intellekt, yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar c\u0259miyy\u0259t h\u0259yat\u0131n\u0131 k\u00f6kl\u00fc sur\u0259td\u0259 d\u0259yi\u015fikliy\u0259 m\u0259ruz qoyur.<\/p>\n<p>2022-ci ilin noyabr ay\u0131ndan etibar\u0259n AB\u015e-\u0131n apar\u0131c\u0131 qlobal media agentlikl\u0259rind\u0259, \u00e7ap v\u0259 onlayn q\u0259zet v\u0259 jurnallarda m\u0259qal\u0259l\u0259rin s\u00fcni intellekt (bundan sonra m\u0259tnd\u0259 &#8211; S\u0130), \u201cGenerativ S\u00fcni \u0130ntellekt\u201d- ChatGPT \u00e7atbotu t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131lmas\u0131 x\u0259b\u0259ri g\u00fcnd\u0259m\u0259 \u201cinformasiya bombas\u0131\u201d kimi d\u00fc\u015fd\u00fc. Son ill\u0259r S\u0130 sah\u0259sind\u0259 b\u00f6y\u00fck k\u0259\u015ffl\u0259r olsa da, n\u0259d\u0259ns\u0259 ChatGPT n\u00fcmun\u0259si v\u0259 onun m\u0259qal\u0259, x\u0259b\u0259r, esse yazmas\u0131, m\u00f6vzular sifari\u015f etm\u0259kl\u0259 t\u0259sviri, \u201canalitik\u201d icmallar t\u0259qdim etm\u0259si t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131n bu yeniliy\u0259 mara\u011f\u0131n\u0131 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 art\u0131rd\u0131. Alarmist-h\u0259y\u0259can siqnal\u0131 kimi ifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259c\u0259k m\u00f6vqel\u0259rd\u0259n tutmu\u015f, bigan\u0259liy\u0259 q\u0259d\u0259r m\u00fcxt\u0259lif proqnozlar t\u0259qdim edildi, proses indi d\u0259 davam edir.<\/p>\n<p>Yeni S\u0130 fenomeni sosial elml\u0259r qar\u015f\u0131s\u0131nda da bir \u00e7ox suallara cavab verm\u0259yi imperativ\u0259 \u00e7evirdi. Onlardan b\u0259zil\u0259ri: S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n sosial h\u0259yata f\u0259al t\u0259tbiqi c\u0259miyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259 kimi yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar yarad\u0131b? Bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar daha \u00e7ox m\u00fcsb\u0259t, yoxsa m\u0259nfi m\u0259zmunludur? M\u00fcasir sosial\/d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 S\u0130 formala\u015fan yeni m\u00fchitin elementl\u0259rind\u0259n biri, yoxsa t\u0259m\u0259l \u201ck\u0259rpic\u201d-onur\u011fa s\u00fctunu olacaq? S\u0130 c\u0259miyy\u0259td\u0259 iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259yi\u015fir? Yeni texnologiyalar r\u0259q\u0259msal \u0259srd\u0259 insanlar\u0131n \u00fcnsiyy\u0259t\/kommunikativ statusuna n\u0259 kimi t\u0259sir g\u00f6st\u0259rir? S\u0130 ictimai-siyasi proses v\u0259 sisteml\u0259rin f\u0259aliyy\u0259t \u0259n\u0259n\u0259sini hans\u0131 istiqam\u0259td\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k: resurs, yoxsa l\u0259n\u0259t\u0259 \u00e7evril\u0259c\u0259k? T\u0259bii v\u0259 s\u00fcni intellekt sava\u015f\u0131n\u0131n perspektivl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 proqnozlarda realist, b\u0259dbin v\u0259 nikbin proqnozlar\u0131n m\u00fcqayis\u0259si n\u0259yi g\u00f6st\u0259rir? v\u0259 s.<\/p>\n<p>Tarix boyu elmi-texniki inki\u015faf v\u0259 inqilab\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri sosiumda m\u00fctl\u0259q olaraq cavab reaksiyas\u0131 yarad\u0131b. H\u0259l\u0259 XIX \u0259srd\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 \u201cLudditl\u0259r h\u0259r\u0259kat\u0131\u201d &#8211; istehsalatda texnikadan (toxuculuq ma\u015f\u0131nlar\u0131ndan) istifad\u0259 olunmas\u0131na qar\u015f\u0131 f\u0259hl\u0259l\u0259rin \u201cma\u015f\u0131nlar\u0131 da\u011f\u0131dan\u201d radikal fraksiya yaratmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259r\u0259kat m\u0259lumdur. Zaman ke\u00e7dikc\u0259 bu termin s\u0259nayel\u0259\u015fm\u0259y\u0259, avtomatla\u015fd\u0131rmaya, komp\u00fcterl\u0259\u015fdirm\u0259y\u0259 v\u0259 ya \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, yeni texnologiyalara qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xanlar\u0131 ifad\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edilib [22]<\/p>\n<p>Son onillikl\u0259rd\u0259 texnoloji inki\u015faf\u0131n informasiya inqilab\u0131na transformasiyas\u0131, c\u0259miyy\u0259tl\u0259rin total r\u0259q\u0259msalla\u015fmas\u0131, elektron idar\u0259\u00e7ilik v\u0259 s. prosesl\u0259r y\u00fcks\u0259l\u0259n x\u0259tt \u00fczr\u0259 davam edir. \u0130nsanlar yeni texnoloji innovasiyalara al\u0131\u015fana q\u0259d\u0259r m\u00fc\u0259yy\u0259n vaxt laz\u0131m olur v\u0259 m\u00fcvafiq olaraq bu zaman m\u00fc\u0259yy\u0259n diskomfort hissl\u0259ri il\u0259 m\u00fc\u015fayi\u0259t olunur. \u00dcst\u0259lik d\u0259 informasiya-kommunikasiya inqilab\u0131n\u0131n s\u00fcr\u0259ti v\u0259 intensivliyi fonunda, m\u00f6vcud \u015f\u0259raitd\u0259 sosium, insanlar qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259nlik v\u0259ziyy\u0259tind\u0259 olur, onlar\u0131n \u0259n\u0259n\u0259vi h\u0259yat t\u0259rzi, v\u0259rdi\u015f v\u0259 bacar\u0131qlar\u0131, malik olduqlar\u0131 t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259r sosial prosesl\u0259rin virtualla\u015fmas\u0131n\u0131n ciddi t\u0259zyiqi alt\u0131nda qal\u0131r.<\/p>\n<p>C\u0259miyy\u0259td\u0259 r\u0259q\u0259msalla\u015fma prosesl\u0259ri v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n bir-biri v\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131 il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t formalar\u0131n\u0131, i\u015ftirak modell\u0259rini d\u0259yi\u015fikliy\u0259 u\u011frad\u0131r. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259n r\u0259q\u0259msal texnologiyalar\u0131n t\u0259tbiqi vaxt v\u0259 \u0259m\u0259k itkisini minimuma endirir, sosial idar\u0259etm\u0259 prosesl\u0259rinin demokratikl\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 texnokratla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131, \u015f\u0259ffafl\u0131q v\u0259 m\u0259mnunluq s\u0259viyy\u0259sini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131r\u0131r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n is\u0259 r\u0259q\u0259msalla\u015fman\u0131n neqativ t\u0259sirl\u0259ri d\u0259 \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131x\u0131r, m\u0259s\u0259l\u0259n, insanlara total n\u0259zar\u0259tin texnoloji imkanlar\u0131 yaran\u0131r v\u0259 s.<\/p>\n<p>S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n son bir ild\u0259 \u201cq\u0259fil partlay\u0131\u015fa\u201d b\u0259nz\u0259r inki\u015faf\u0131 fonunda d\u00fcnya miqyas\u0131nda ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 bu texnologiyalar\u0131 haz\u0131rlayanlar\u0131n, qlobal \u015firk\u0259t sahibl\u0259rinin \u00f6zl\u0259rinin narahatl\u0131\u011f\u0131 dil\u0259 g\u0259tirm\u0259si indiy\u0259 q\u0259d\u0259r dem\u0259k olar ki, ilk d\u0259f\u0259 ba\u015f verib. S\u0130 texnologiyalar\u0131 sah\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n s\u0259ngidilm\u0259si, yava\u015f\u0131d\u0131lmas\u0131, h\u0259tta m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fcdd\u0259t\u0259 moratorium qoyulmas\u0131 t\u0259klifl\u0259ri geni\u015f m\u00fczakir\u0259 edilir.<\/p>\n<p>2023-c\u00fc ilin iyul ay\u0131nda BMT T\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u015euras\u0131 beyn\u0259lxalq t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 v\u0259 stabilliy\u0259 ola bil\u0259c\u0259k potensial s\u00fcni z\u0259ka riskl\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 ilk d\u0259f\u0259 iclas ke\u00e7irib. BMT-nin ba\u015f katibi Antonio Quterre\u015f bu yeni texnologiyan\u0131n idar\u0259 edilm\u0259sin\u0259 istiqam\u0259tl\u0259nmi\u015f qlobal n\u0259zar\u0259t orqan\u0131n\u0131n formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f edib. O bildirib ki, s\u00fcni z\u0259ka sisteml\u0259ri t\u0259s\u0259vv\u00fcr edilm\u0259si m\u00fcmk\u00fcn olmayan miqyaslarda \u00f6l\u00fcml\u0259ri, d\u0259rin psixoloji z\u0259rb\u0259l\u0259ri, geni\u015fmiqyasl\u0131 travmalar\u0131 realla\u015fd\u0131rma\u011fa h\u0259d\u0259fl\u0259nmi\u015f terror\u00e7ulara, cinay\u0259tkarlara v\u0259 dig\u0259r subyektl\u0259r\u0259 yard\u0131m\u00e7\u0131 ola bil\u0259rl\u0259r.<\/p>\n<p>Quterre\u015fin fikrinc\u0259, s\u00fcni z\u0259ka \u00fcz\u0259rind\u0259 qlobal n\u0259zar\u0259t orqan\u0131na r\u0259hb\u0259r rolunda BMT-nin M\u00fc\u015fahid\u0259 \u015euras\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f etm\u0259lidir. Bu \u015fura s\u00fcni z\u0259ka sah\u0259sind\u0259ki normalara riay\u0259t edilm\u0259sini idar\u0259 ed\u0259 bil\u0259r. Bu c\u00fcr n\u0259zar\u0259t orqan\u0131na s\u00fcni z\u0259ka sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259r daxil ola bil\u0259rl\u0259r. Onlar \u00f6z t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rini s\u00fcni z\u0259ka t\u0259r\u0259find\u0259n ola bil\u0259c\u0259k riskl\u0259rl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 m\u0259s\u0259l\u0259sind\u0259 laz\u0131mi s\u0259viyy\u0259d\u0259 texniki bilikl\u0259r\u0259 sahib olmayan h\u00f6kum\u0259tl\u0259rl\u0259 b\u00f6l\u00fc\u015f\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259r. Bu c\u00fcr orqan\u0131n yarad\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f q\u0259tnam\u0259nin q\u0259bul edilm\u0259si perspektivi h\u0259l\u0259 uzaq olsa da, diplomatlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bu ideyan\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259yib.<\/p>\n<p>Bundan \u0259vv\u0259l Almaniyada S\u0130 sah\u0259sind\u0259 t\u0259dqiqat aparan 84 alim bu \u00f6lk\u0259nin siyasi r\u0259hb\u0259rliyin\u0259 m\u00fcraci\u0259t edib. S\u0130 il\u0259 yarad\u0131lan avtonom k\u00fctl\u0259vi q\u0131r\u011f\u0131n silahlar\u0131n\u0131n x\u00fcsusil\u0259 d\u0259h\u015f\u0259tli ola bil\u0259c\u0259yi, h\u0259tta atom bombas\u0131ndan n\u0259zar\u0259tin m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fc, g\u00fcnahkar\u0131n tap\u0131lmamas\u0131 v\u0259 s. s\u0259b\u0259bl\u0259rd\u0259n daha m\u00fcdhi\u015f n\u0259tic\u0259l\u0259rin do\u011furaca\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259ktubda qeyd olunub. M\u00fcraci\u0259t bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 bitir: \u201cBu \u201cPandora qutusu\u201d a\u00e7\u0131ld\u0131qdan sonra onu ba\u011flamaq b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn \u00e7ox \u00e7\u0259tin olacaq\u201d [1].<\/p>\n<p>S\u0130 t\u0259dqiqatlar\u0131n\u0131n tempinin yava\u015f\u0131d\u0131lmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u0259sas g\u0259tiril\u0259n ba\u015fl\u0131ca arqument kimi onlar\u0131n \u00fcmumilikd\u0259 sosial, o c\u00fcml\u0259d\u0259n h\u00fcquqi, siyasi, iqtisadi, h\u0259rbi, m\u0259n\u0259vi-m\u0259d\u0259ni, media, humanitar v\u0259 s. n\u0259tic\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 qanunverici t\u0259nziml\u0259nm\u0259nin dem\u0259k olar ki, yox d\u0259r\u0259c\u0259sind\u0259 olmas\u0131 qeyd edilir. Bu h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259nin olmamas\u0131, S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n yava\u015f\u0131d\u0131lmas\u0131 t\u0259r\u0259fdarlar\u0131n\u0131n fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259, b\u00f6y\u00fck qlobal miqyasl\u0131, \u0259n vacibi \u201cc\u0259zas\u0131z cinay\u0259tl\u0259r\u0259\u201d yol a\u00e7a, m\u0259suliyy\u0259tsizlik m\u00fchiti yarada bil\u0259r.<\/p>\n<p>\u0130nsan-T\u0259bii \u0130ntellekti v\u0259 S\u00fcni \u0130ntellekt qar\u015f\u0131-qar\u015f\u0131ya g\u0259ldiyi haz\u0131rk\u0131 vaxtdan milli, kontinental v\u0259 qlobal miqyasda yeni reall\u0131q yaranmaqdad\u0131r. Bu reall\u0131\u011f\u0131n d\u0259rk edilm\u0259si, onun \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259hb\u0259r etik prinsipl\u0259rin i\u015fl\u0259nib haz\u0131rlanmas\u0131 c\u0259miyy\u0259tin bir \u00e7ox sosial qruplar\u0131ndan, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 aliml\u0259rd\u0259n v\u0259 strateql\u0259rd\u0259n, d\u00f6vl\u0259t xadiml\u0259rind\u0259n v\u0259 filosoflardan, m\u0259n\u0259vi-m\u0259d\u0259ni f\u0259aliyy\u0259t sah\u0259l\u0259rind\u0259n, texnokrat t\u0259b\u0259q\u0259d\u0259n adekvat reaksiya, t\u00f6hf\u0259 v\u0259 \u00e7eviklik t\u0259l\u0259b edir. Bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f n\u0259inki c\u0259miyy\u0259t daxilind\u0259, h\u0259m d\u0259 \u0259n vacibi d\u00fcnya d\u00f6vl\u0259tl\u0259rinin ortaq s\u0259yl\u0259rini, t\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131, n\u0259 q\u0259d\u0259r q\u0259rib\u0259 g\u00f6r\u00fcns\u0259 d\u0259, yaranmaqda olan yeni reall\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn el\u0259 S\u0130-nin d\u0259 imkan v\u0259 t\u00f6hf\u0259l\u0259rini s\u0259f\u0259rb\u0259r etm\u0259yi imperativ\u0259 \u00e7evirir.<\/p>\n<p>S\u0130 insan qrossmeysterl\u0259rinin he\u00e7 vaxt t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259diyi h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri tapmaqla \u015fahmat\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini geni\u015fl\u0259ndirib. Ba\u015fqa bir c\u0259hdl\u0259 S\u0130 insan aliml\u0259rinin anlamad\u0131\u011f\u0131 molekulyar x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri analiz ed\u0259r\u0259k yeni antibiotik k\u0259\u015ff edib. Bu g\u00fcn art\u0131q S\u0130 il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n reaktivl\u0259r simulyasiya edilmi\u015f hava sava\u015flar\u0131nda pe\u015f\u0259kar m\u00fct\u0259x\u0259ssis pilotlar\u0131 m\u0259\u011flub edir.<\/p>\n<p>\u0130lkin q\u0259na\u0259t\u0259 g\u00f6r\u0259, S\u0130-nin haz\u0131rk\u0131 inki\u015faf tempi qar\u015f\u0131s\u0131al\u0131nmaz olsa da, onun c\u0259miyy\u0259t v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259d\u0259fl\u0259ri v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259ri insanlardan, x\u00fcsusil\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 geni\u015f maarifl\u0259ndirm\u0259 apara bil\u0259n t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lardan as\u0131l\u0131 ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol>\n<li><strong> S\u00fcni intellekt &#8211; 4-c\u00fc s\u0259naye <\/strong><strong>inqilab\u0131n\u0131n m\u00fch\u0259rriki, qlobal <\/strong><strong>texnoloji \u00e7evrili\u015f v\u0259 insanl\u0131\u011fa <\/strong><strong>yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u201cS\u00fcni intellekt\u201d (Artificial Intelligence (AI) dedikd\u0259, komp\u00fcter proqram\u0131, y\u0259ni bir insan a\u011fl\u0131n\u0131n h\u0259ll etdiyi probleml\u0259ri h\u0259ll ed\u0259 bil\u0259n alqoritm ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u00fcr. Anlay\u0131\u015f kimi 1955-c\u0131 ild\u0259 AB\u015e alimi Con Makkarti t\u0259r\u0259find\u0259n bu sah\u0259nin N.Vinerin \u201ckibernetika\u201d adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 elmd\u0259n f\u0259rqini vur\u011fulamaq \u00fc\u00e7\u00fcn elmi d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 g\u0259tirilib. Sinonimi kimi \u201cma\u015f\u0131n z\u0259kas\u0131\u201d (computational intelligence) da istifad\u0259 edilir. 1950-ci ild\u0259 riyazi m\u0259ntiq sah\u0259sind\u0259 m\u0259\u015fhur ingilis alimi Alan Tyurinq \u201cMind\u201d jurnal\u0131nda &#8220;Ma\u015f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bil\u0259rmi?&#8221; adl\u0131 m\u0259qal\u0259sind\u0259 &#8220;Turing testi&#8221; t\u0259klif edib. M\u0259nas\u0131 bel\u0259 idi ki, m\u0259ntiqi bax\u0131mdan ma\u015f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, bir insan v\u0259 bir komp\u00fcter h\u0259ms\u00f6hb\u0259tl\u0259rinin g\u00f6rm\u0259diyi \u015f\u0259kild\u0259 yerl\u0259\u015fdirilir. H\u0259ms\u00f6hb\u0259t insan yaz\u0131l\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 suallar verir v\u0259 yaz\u0131l\u0131 (s\u0259ssiz v\u0259 ya ekranda) cavablar al\u0131r. T\u0259r\u0259fm\u00fcqabill\u0259rin birinin ma\u015f\u0131n oldu\u011funu bilmir. A.Tyurinq\u0259 g\u00f6r\u0259, dem\u0259li, ma\u015f\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259 bil\u0259r, ona hiss etm\u0259yi v\u0259 yaratma\u011f\u0131 \u00f6yr\u0259d\u0259nd\u0259 s\u00fcni intellekt yaranacaq [21, s.441].<\/p>\n<p>1997-ci ild\u0259 IBM \u015firk\u0259tinin \u201cDeep Blue\u201d adl\u0131 superkomp\u00fcteri \u015fahmat \u00fczr\u0259 d\u00fcnya \u00e7empionu H.Kasparovu oyunda m\u0259\u011flub etdi v\u0259 400 min dollar m\u00fckafata sahib oldu.<\/p>\n<p>S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n \u0259n son sah\u0259si olan yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar, x\u00fcsusil\u0259 \u201cGenerativ S\u00fcni \u0130ntellekt\u201d sisteml\u0259ri (ChatGPT) haz\u0131rda \u0259n s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n texnologiya istiqam\u0259tidir. \u201cGenerativ\u201d ifad\u0259si orijinal m\u0259zmun yaratma\u011fa qadir S\u0130 m\u0259nas\u0131n\u0131 verir. Generativ S\u0130 texnologiyalar m\u00fcxt\u0259lif n\u00f6v kontentl\u0259ri t\u0259rtib etm\u0259yi bacaran S\u0130 sisteml\u0259rini \u0259hat\u0259 edir. ChatGPT \u201cOpenAI\u201d \u015firk\u0259ti t\u0259r\u0259find\u0259n 2022-ci ilin noyabr\u0131nda istifad\u0259y\u0259 verilmi\u015f modeldir. Onun 2007-ci ild\u0259 ayfonun (iPhone) deb\u00fct\u00fcnd\u0259n \u00fcz\u00fc b\u0259ri texnologiya d\u00fcnyas\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 x\u0259yallar\u0131 m\u0259\u015f\u011ful etdiyi qeyd edilir. ChatGPT \u201cOpenAI\u201d t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f v\u0259 8 milyondan \u00e7ox veb s\u0259hif\u0259d\u0259n ibar\u0259t veril\u0259nl\u0259r bazas\u0131nda t\u0259lim ke\u00e7mi\u015f \u0259n m\u00fcasir dil modelidir. O, m\u00fcxt\u0259lif t\u0259bii dil emal proqramlar\u0131n\u0131 g\u00fccl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259n insanab\u0259nz\u0259r m\u0259tn yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015fdur.<\/p>\n<p>ChatGPT bizim g\u00fcnd\u0259lik h\u0259yat\u0131m\u0131zda v\u0259 i\u015f ax\u0131nlar\u0131m\u0131zda t\u0259bii dil emal\u0131ndan istifad\u0259 \u00fcsulumuzda inqilab etm\u0259k g\u00fcc\u00fcn\u0259 malikdir. Onun geni\u015f dil anlay\u0131\u015f\u0131 ona geni\u015f m\u00f6vzular \u00fczr\u0259 m\u00fcvafiq v\u0259 m\u0259lumatland\u0131r\u0131c\u0131 m\u0259tn yaratma\u011fa imkan verir. \u201cOpenAI\u201d adl\u0131 \u015firk\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n haz\u0131rlanm\u0131\u015f ChatGPT h\u0259m giri\u015f, h\u0259m d\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f kimi m\u0259tnd\u0259n istifad\u0259 edir. Dig\u0259r sisteml\u0259r, o c\u00fcml\u0259d\u0259n \u201cDall E\u201d adl\u0131 ba\u015fqa \u201cOpenAI\u201d m\u0259hsulu m\u0259tn sor\u011fusundan \u015f\u0259kill\u0259r yarada bil\u0259r. \u201cGoogle\u201d v\u0259 \u201cMeta\u201d \u015firk\u0259tl\u0259ri ox\u015far texnologiyalar \u00fcz\u0259rind\u0259 i\u015fl\u0259yir.<\/p>\n<p>ChatGPT-nin q\u0131sa zaman \u0259rzind\u0259 b\u00f6y\u00fck u\u011fur qazanmas\u0131 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada onun analoqlar\u0131n\u0131n istifad\u0259y\u0259 verilm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b olub. C\u0259mi 3-4 ay \u0259rzind\u0259 bu model 1.5 milyard istifad\u0259\u00e7i t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259tbiq edilib. \u201cMicrosoft\u201d \u015firk\u0259ti onu axtar\u0131\u015f sistemin\u0259 daxil edib, 2023-c\u00fc ilin may\u0131nda \u201cBing\u201d \u015firk\u0259ti onu ham\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259l\u00e7atan edib.<\/p>\n<p>ChatGPT \u00e7atbotu \u0259n m\u00fcxt\u0259lif m\u0259zmun v\u0259 profilli s\u0259n\u0259dl\u0259r yazmaq, riyazi hesablama, marketinq funksiyal\u0131 probleml\u0259rini h\u0259ll etm\u0259k kimi \u00e7ox\u015fax\u0259li i\u015fl\u0259ri g\u00f6r\u0259 bil\u0259n S\u0130 k\u00f6m\u0259k\u00e7isidir. Onun yeni datalarla ayaqla\u015fmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn model m\u00fct\u0259madi olaraq yenil\u0259nm\u0259lidir.<\/p>\n<p>S\u0130-nin haz\u0131rda b\u0259\u015f\u0259r h\u0259yat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rin\u0259 n\u00fcfuz etm\u0259si m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259nada \u00f6t\u0259n \u0259srd\u0259 elektrik enerjisinin k\u0259\u015ffi il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 edilir. Eyni zamanda, t\u0259sirinin ondan d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 d\u0259rin olaca\u011f\u0131 qeyd edilir. S\u0130 c\u0259miyy\u0259t h\u0259yat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rin\u0259 &#8211; siyasi, iqtisadi, h\u0259rbi, geosiyasi, h\u00fcquqi, sosial, m\u0259d\u0259ni, m\u0259n\u0259vi v\u0259 s. n\u00fcfuz edir. S\u0130 yar\u0131\u015f\u0131 geosiyas\u0259td\u0259 m\u00f6vcud olan \u0259n\u0259n\u0259vi \u201cg\u00fcc\u201d anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n mahiyy\u0259tini d\u0259yi\u015fir. S\u0130 d\u00f6vr\u00fc \u201cz\u0259ifl\u0259rin, yaxud da a\u011f\u0131ll\u0131lar\u0131n zaman\u0131\u201d kimi d\u0259 adlan\u0131r. Bu o dem\u0259kdir ki, \u201cqlobal g\u00fcc v\u0259 ya ki\u00e7ik d\u00f6vl\u0259t\u201d anlay\u0131\u015flar\u0131 art\u0131q arxa plana ke\u00e7ir. S\u0130 texnologiyalar\u0131 sah\u0259sind\u0259 kim g\u00fccl\u00fcd\u00fcrs\u0259, o da \u201cb\u00f6y\u00fckd\u00fcr\u201d, art\u0131q \u0259n\u0259n\u0259vi ba\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcl\u0259n maddi anlaml\u0131 h\u0259rbi\/iqtisadi g\u00fcc d\u00f6vr\u00fc tarixd\u0259 qal\u0131b.<\/p>\n<p>S\u0130-nin g\u00fccl\u00fc t\u0259kanvericisi oldu\u011fu 4-c\u00fc s\u0259naye inqilab\u0131 \u0259ks\u0259r d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin sosial-iqtisadi qurulu\u015funu d\u0259rin d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 m\u0259ruz qoyacaq. Onun t\u0259tbiqi il\u0259 s\u0259nayenin s\u0259m\u0259r\u0259liliyinin 30-40 faiz art\u0131r\u0131lmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. B\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rd\u0259 \u00e7arpaz t\u0259sir v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 malik olan S\u0130 texnologiyalar\u0131 bir \u00e7ox sektorlarda, m\u0259s\u0259l\u0259n, q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bulu v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, t\u0259bab\u0259t (diaqnoz qoyulmas\u0131 v\u0259 yeni d\u0259rmanlar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131), t\u0259hsil, f\u0259rdi m\u0259lumatlar\u0131n, asayi\u015fin qorunmas\u0131, logistika, h\u0259rbi sah\u0259d\u0259 (avtonom killer robotlar), pilotsuz n\u0259qliyyat vasit\u0259l\u0259ri, kriptovalyutalar, saxta (fake) x\u0259b\u0259rl\u0259rin yay\u0131lma &#8220;texnologiyalar\u0131&#8221;, maliyy\u0259 bazarlar\u0131 v\u0259 s. sah\u0259l\u0259r\u0259 d\u0259rin n\u00fcfuzedici t\u0259sirini g\u00f6st\u0259rir. \u201cKembric Analitika\u201d il\u0259 ba\u011fl\u0131 hadis\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rdi ki, f\u0259rdi m\u0259lumatlar, m\u0259s\u0259l\u0259n, s\u0259hiyy\u0259d\u0259, yaxud cinay\u0259tkarl\u0131qla m\u00fcbariz\u0259d\u0259 \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u00f6hf\u0259 ver\u0259, dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, siyasi\/se\u00e7ki m\u00fcbariz\u0259sind\u0259 qeyri-qanuni istifad\u0259 oluna bil\u0259r.<\/p>\n<p>S\u0130-nin n\u0259tic\u0259l\u0259ri qlobal \u0259m\u0259k b\u00f6lg\u00fcs\u00fcn\u00fcn k\u00f6kl\u00fc rekonfiqurasiyas\u0131na, texnoloji z\u0259ncirl\u0259rin yenid\u0259n qurulmas\u0131na v\u0259 n\u0259tic\u0259d\u0259 d\u00fcnya iqtisadi g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yenid\u0259n paylanmas\u0131na t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k. \u0130nformasiya inqilab\u0131 m\u00fcasir iqtisadi art\u0131m\u0131n \u0259m\u0259k m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131na t\u0259kan ver\u0259n \u0259n vacib drayveri olmaqla yana\u015f\u0131, S\u0130 h\u0259m yeni imkanlar\u0131n, eyni zamanda h\u0259m d\u0259 yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131n m\u0259nb\u0259yidir. Bel\u0259 ki, m\u00fcxt\u0259lif \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 yeni texnoloji uklad\u0131n t\u0259tbiqi dinamikas\u0131nda v\u0259 templ\u0259rind\u0259ki f\u0259rql\u0259r, qlobal r\u0259q\u0259msal inki\u015fafda disproporsiyalar qlobal b\u0259rab\u0259rsizliyin u\u00e7uruma q\u0259d\u0259r b\u00f6y\u00fcm\u0259sin\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. Bu da d\u00fcnyan\u0131n b\u00fct\u00fcn b\u00f6lg\u0259l\u0259rind\u0259 S\u0130-nin verdiyi imkanlar\u0131n geosiyasi m\u0259qs\u0259dl\u0259rl\u0259 istifad\u0259sin\u0259, siyasi v\u0259 beyn\u0259lxalq sabitliyin pozulmas\u0131na, yeni miqrasiya dal\u011falar\u0131n\u0131n ba\u015f qald\u0131rmas\u0131na, ekstremist ideologiyalar\u0131n yay\u0131lmas\u0131na, beyn\u0259lxalq terrorizmin v\u0259 m\u00fct\u0259\u015f\u0259kkil cinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131na t\u0259kan ver\u0259 bil\u0259r. Bel\u0259likl\u0259, bu g\u00fcn S\u0130 b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yini t\u0259min ed\u0259c\u0259k texnoloji inki\u015faf v\u0259 texnoloji s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131n drayveri, \u201cd\u00fcym\u0259sidir\u201d. El\u0259 bir sah\u0259 yoxdur ki, S\u0130-nin toxunu\u015fu il\u0259 sanki sehirli \u015f\u0259kild\u0259 k\u00f6k\u00fcnd\u0259n d\u0259yi\u015fm\u0259sin. S\u0130 d\u00f6vl\u0259t idar\u0259\u00e7iliyind\u0259 n\u0259h\u0259ng m\u0259lumatlar\u0131n (Big Data) keyfiyy\u0259t t\u0259hlili \u0259sas\u0131nda real vaxt rejimind\u0259 d\u00fczg\u00fcn v\u0259 \u00e7evik q\u0259rarlar\u0131n q\u0259buluna imkan verir. D\u00fcnyada n\u0259inki texnoloji, el\u0259c\u0259 d\u0259 geosiyasi liderlik u\u011frunda m\u00fcbariz\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 S\u0130 m\u00fcst\u0259visin\u0259 ke\u00e7ib v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f qlobal r\u0259qab\u0259t gedir. Art\u0131q m\u0259lumdur ki, S\u0130 sah\u0259sind\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fcy\u00fcn\u00fc t\u0259min ed\u0259n d\u00fcnyada da \u00fcst\u00fcn m\u00f6vqel\u0259rd\u0259 olacaq.<\/p>\n<p>D\u00fcnya S\u0130 sah\u0259sind\u0259 yar\u0131\u015fa, daha d\u0259qiq deyils\u0259, amans\u0131z r\u0259qab\u0259t\u0259 \u015fahidlik edir v\u0259 h\u0259l\u0259lik AB\u015e v\u0259 \u00c7in bu sah\u0259d\u0259 liderlik edir. Bununla yana\u015f\u0131, \u00c7in h\u0259m d\u0259 d\u00fcnyan\u0131n \u201cS\u00fcni intellekt influenseri\u201d statusunu qazan\u0131b. 2018-ci ild\u0259 m\u0259lum olub ki, qlobal S\u0130 bazar\u0131 2,5 milyard dollar t\u0259\u015fkil edir v\u0259 2024-c\u00fc il\u0259 q\u0259d\u0259r 137,2 milyard dollara \u00e7atacaq.<\/p>\n<p>S\u00f6z\u00fcged\u0259n prosesl\u0259r fonunda son bir ne\u00e7\u0259 ild\u0259, dem\u0259k olar ki, eyni vaxtlarda d\u00fcnyan\u0131n 40-dan art\u0131q \u00f6lk\u0259sind\u0259 Milli S\u00fcni \u0130ntellekt strategiyalar\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 ba\u015flan\u0131l\u0131b. 2017-ci ild\u0259 art\u0131q be\u015f \u00f6lk\u0259 S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 Milli Strategiya q\u0259bul edib. 2018-ci il S\u0130 sah\u0259sind\u0259 milli strategiyalar\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sind\u0259 qlobal \u00e7evrili\u015f ili olub, 30 \u00f6lk\u0259 (k\u0259tta Keniya da) analoji strategiya q\u0259bul edib. 2018-2019-cu ill\u0259r \u0259rzind\u0259 is\u0259 milli strategiya q\u0259bul ed\u0259n \u00f6lk\u0259l\u0259rin say\u0131 40-\u0131 a\u015f\u0131b [3].<\/p>\n<p>B\u0259zi \u00f6lk\u0259l\u0259rd\u0259 (AB\u015e, Rusiya) S\u0130 strategiyalar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 vacibliyi h\u0259rbi sah\u0259d\u0259, yaxud bu sah\u0259 r\u0259smil\u0259rinin t\u00f6vsiy\u0259si il\u0259 ba\u015flay\u0131b. AB\u015e-\u0131n sabiq m\u00fcdafi\u0259 naziri Ceyms Mattis Prezident D.Trampa S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn milli strategiya yaratmaqla ba\u011fl\u0131 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015fdi. M\u00fcraci\u0259t\u0259 \u00e7evik cavab verildi v\u0259 2018-ci ilin iyulunda AB\u015e-da d\u00f6vl\u0259tin 3 milli texnoloji h\u0259d\u0259fi (kvant informatikas\u0131, superkompyutinq) aras\u0131nda S\u0130 birinci yer\u0131 \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Strategiyalarda \u00fcmumilik t\u0259\u015fkil ed\u0259n c\u0259h\u0259tl\u0259r: 1. h\u0259d\u0259fl\u0259rin s\u0259viyy\u0259si; 2.ayr\u0131lan resurslar\u0131n h\u0259cmi; 3. strategiyan\u0131n keyfiyy\u0259ti v\u0259 d\u0259qiqliyi; 4. h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 n\u0259zar\u0259t etm\u0259k imkanlar\u0131d\u0131r. M\u0259zmunca f\u0259rqli olmaqla, strategiyalarda S\u0130 siyas\u0259tinin m\u00fcxt\u0259lif aspektl\u0259rinin &#8211; elmi t\u0259dqiqat v\u0259 inki\u015faf (R&amp;D), istedadlar\u0131n a\u015fkarlanmas\u0131, qabiliyy\u0259t y\u00f6n\u00fcml\u00fc t\u0259hsil sistemi, r\u0259q\u0259msal infrastrukturun probleml\u0259ri, d\u00f6vl\u0259t-\u00f6z\u0259l qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri, c\u0259miyy\u0259t\u0259 S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 maarifl\u0259ndirm\u0259 v\u0259 s. &#8211; inki\u015faf\u0131na diqq\u0259t verilir. \u00dcmumi c\u0259h\u0259tl\u0259r\u0259 h\u0259m\u00e7inin onlar\u0131n xronoloji \u0259hat\u0259sini &#8211; 2030-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r h\u0259d\u0259fl\u0259nm\u0259sini aid etm\u0259k olar. Daha bir \u00fcmumi c\u0259h\u0259ti \u201cS\u0130 mill\u0259t\u00e7iliyi\u201dnin (AI nationalism) yaranmas\u0131d\u0131r. Y\u0259ni h\u0259r bir \u00f6lk\u0259nin ba\u015fqalar\u0131ndan b\u0259hr\u0259l\u0259nm\u0259kl\u0259 \u00f6z milli s\u0259nayesini yaratma\u011f\u0131 h\u0259d\u0259fl\u0259yir.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259, d\u00fcnyan\u0131n 40-dan art\u0131q \u00f6lk\u0259si S\u0130 sah\u0259sind\u0259 milli strategiyalar, yaxud analoji r\u0259hb\u0259r s\u0259n\u0259dl\u0259r, milli proqramlar, f\u0259aliyy\u0259t plan\u0131 formatl\u0131 s\u0259n\u0259dl\u0259r q\u0259bul edib. Qabaqc\u0131l \u00f6lk\u0259l\u0259rl\u0259 yana\u015f\u0131, \u015e\u0259rqi Avropa d\u00f6vl\u0259rl\u0259ri, h\u0259tta Afrikada Keniya v\u0259 s. \u00f6lk\u0259l\u0259r qlobal S\u0130 r\u0259qab\u0259tin\u0259 qo\u015fulmu\u015fdur. Millli d\u00f6vl\u0259tl\u0259r b\u00fct\u00fcn resurslar\u0131n\u0131 bu r\u0259qab\u0259td\u0259 s\u0259f\u0259rb\u0259r edib, y\u00fcks\u0259k texnologiyalar sah\u0259sind\u0259 m\u00fch\u00fcm add\u0131mlar at\u0131b.<\/p>\n<p>MDB m\u0259kannda Rusiya, Belorus, Ukrayna, Erm\u0259nistan, G\u00fcrc\u00fcstan v\u0259 Qazax\u0131stan u\u011furlu ba\u015flan\u011f\u0131ca malikdir. Az\u0259rbaycan S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 milli strategiya q\u0259bul ed\u0259n v\u0259 reytinql\u0259rd\u0259 yer alan \u00f6lk\u0259l\u0259r s\u0131ras\u0131nda yoxdur.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><strong> S\u00fcni intellektin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri <\/strong><strong>il\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalara n\u0259z\u0259r<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Art\u0131q indiki vaxtda S\u0130-nin c\u0259miyy\u0259t h\u0259yat\u0131nda n\u00fcfuz etm\u0259diyi sah\u0259 dem\u0259k olar ki, qalmay\u0131b v\u0259 bu t\u0259sir n\u0259inki g\u00fcnb\u0259g\u00fcn, h\u0259tta h\u0259r yeni saat artmaqdad\u0131r. Bu bax\u0131mdan onun sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin ara\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na nisb\u0259t\u0259n yeni ba\u015flan\u0131l\u0131b. Diqq\u0259ti c\u0259lb ed\u0259n is\u0259 d\u00fcnyan\u0131n siyasi, elmi v\u0259 texnoloji probleml\u0259rinin t\u0259hlili sah\u0259sind\u0259 tan\u0131n\u0131m\u0131\u015f \u015f\u0259xsl\u0259rin bu istiqam\u0259td\u0259 axtar\u0131\u015flara qo\u015fulmas\u0131d\u0131r. Buna misal kimi beyn\u0259lxalq diplomatik-siyasi ictimaiyy\u0259tin m\u0259\u015fhur simalar\u0131ndan y\u00fcz ya\u015fl\u0131 AB\u015e diplomat\u0131 Henri Kissincerin, \u201cGoogle\u201d qlobal texnoloji \u015firk\u0259tin\u0259 on ill\u0259rl\u0259 r\u0259hb\u0259rlik ed\u0259n Erik \u015emidtin v\u0259 dig\u0259rl\u0259rinin bu sah\u0259d\u0259 ilk t\u0259dqiqatlardan birinin m\u00fc\u0259llifi olmas\u0131d\u0131r. Onlar\u0131n 2021-ci ild\u0259 i\u015f\u0131q \u00fcz\u00fc g\u00f6r\u0259n, sonra d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 n\u0259\u015fr edil\u0259n &#8220;S\u00fcni intellekt \u0259sri v\u0259 bizim b\u0259\u015f\u0259ri g\u0259l\u0259c\u0259yimiz&#8221; (The Age of AI: And Our Human Future) adl\u0131 kitab\u0131nda S\u0130-nin b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin ke\u00e7mi\u015f, indiki v\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k tendensiyalar\u0131 fonunda yax\u0131n perspektivl\u0259ri, sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u0259sasl\u0131 \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259hlil edilir [10].<\/p>\n<p>M\u00fc\u0259llifl\u0259r formala\u015fan yeni S\u0130 \u0259srind\u0259 insanlar\u0131 qlobal idar\u0259etm\u0259nin texnoloji, etik v\u0259 m\u0259n\u0259vi probleml\u0259ri haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 d\u0259v\u0259t edir. \u00dcmumi ifad\u0259 edils\u0259, kitabda qar\u015f\u0131ya qoyulan bir \u00e7ox suallar bel\u0259dir: Big Datan\u0131n g\u00fccl\u00fc \u015f\u0259b\u0259k\u0259 effektl\u0259ri milli s\u0259rh\u0259dl\u0259ri a\u015faraq \u015f\u0259xsi t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, h\u0259rbi v\u0259 m\u00fcdafi\u0259 strategiyalar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 b\u00f6y\u00fck probleml\u0259r yarad\u0131r? Daima geni\u015fl\u0259n\u0259n S\u0130 \u0259srind\u0259 bizim s\u0131ravi insanlar olaraq rolumuz n\u0259d\u0259n ibar\u0259t olacaq?<\/p>\n<p>\u201cBu g\u00fcn biz hiss etm\u0259d\u0259n insanlar, qurumlar v\u0259 mill\u0259tl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k yeni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r: S\u0130 v\u0259 insanlar aras\u0131nda, S\u0130 v\u0259 ictimai-siyasi prosesl\u0259r, yeni texnologiyan\u0131 yaradanlar, xidm\u0259t operatorlar\u0131 v\u0259 istifad\u0259\u00e7il\u0259r, h\u00f6kum\u0259tl\u0259r v\u0259 s. aras\u0131nda tamamil\u0259 yeni m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r formala\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Formala\u015fan S\u0130 \u0259srind\u0259 r\u0259q\u0259msal d\u00fcnya nizam\u0131n\u0131n \u0259sas paradoksu bel\u0259 ifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259r: \u0259n yeni texnologiyalar v\u0259 m\u00fcvafiq olaraq c\u0259miyy\u0259tin r\u0259q\u0259msal h\u0259yat t\u0259rzi n\u0259 q\u0259d\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 geni\u015fl\u0259nirs\u0259, onun t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi d\u0259 bir o q\u0259d\u0259r \u00e7ox k\u00f6vr\u0259k olur, t\u0259min edilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259rin probleml\u0259r ortaya \u00e7\u0131x\u0131r. \u0130nsan d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259si, prosesl\u0259rin d\u0259rki v\u0259 S\u0130 \u0259sasl\u0131 r\u0259q\u0259msalla\u015fma aras\u0131nda olduqca h\u0259ssas bir balans yaran\u0131r. D\u00fc\u015f\u00fcn\u0259n, yaradan kimdir, b\u0259s n\u0259zar\u0259t ed\u0259n kimdir, burada \u0259minlikl\u0259 deyil\u0259 bil\u0259c\u0259k proqnozlar m\u00f6vcuddurmu? sual\u0131 ortaya \u00e7\u0131x\u0131r. B\u00fct\u00fcn sah\u0259 v\u0259 infrastrukturlar\u0131n S\u0130 sisteml\u0259rinin t\u0259tbiqini davam etdirdikc\u0259, onlar\u0131n m\u00fcxt\u0259lif forma v\u0259 m\u0259qs\u0259dl\u0259rl\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n kiberh\u00fccumlara qar\u015f\u0131 h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131 da art\u0131r. Bu paradoks r\u0259qab\u0259tli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik imkanlar\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn \u015f\u0259xsiyy\u0259t-c\u0259miyy\u0259t-d\u00f6vl\u0259t-m\u00fcvafiq r\u0259q\u0259msal infrastruktur aras\u0131nda s\u0131x \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin qurulmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>Kitabda \u0259ld\u0259 edil\u0259n \u0259sas q\u0259na\u0259tl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, S\u0130 b\u0259\u015f\u0259r reall\u0131\u011f\u0131n\u0131n yeni konsepsiyas\u0131d\u0131r. Onun sosial sistemin b\u00fct\u00fcn h\u0259rbi, siyasi, iqtisadi, m\u0259d\u0259ni-m\u0259n\u0259vi, s\u0259hiyy\u0259, t\u0259hsil v\u0259 s. sah\u0259l\u0259rd\u0259 fundamental n\u0259tic\u0259l\u0259ri c\u0259miyy\u0259td\u0259 radikal d\u0259yi\u015fiklilkl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b olacaq. Yaln\u0131z bu n\u0259tic\u0259l\u0259ri d\u00fczg\u00fcn d\u0259rk etm\u0259kl\u0259 konstruktiv m\u0259qs\u0259dl\u0259r\u0259 nail olmaq olar. C\u0259miyy\u0259tin f\u0259aliyy\u0259t \u0259n\u0259n\u0259si n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k, insanlar nec\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcn\u0259c\u0259k, r\u0259yl\u0259ri nec\u0259 formala\u015facaq, onlar m\u0259lumatlar\u0131 nec\u0259, hans\u0131 m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259n alacaq, bu m\u0259nb\u0259l\u0259rin d\u00fczg\u00fcnl\u00fcy\u00fc nec\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edil\u0259c\u0259k, d\u00f6vl\u0259t-c\u0259miyy\u0259t m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri bu fonda nec\u0259 d\u0259yi\u015f\u0259c\u0259k, e-d\u00f6vl\u0259td\u0259n S\u0130 d\u00f6vl\u0259tin\u0259 ke\u00e7id nec\u0259 ba\u015f ver\u0259c\u0259k? v\u0259 s.<\/p>\n<p>Bu suallara cavablar\u0131n verilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 onlar\u0131n h\u0259r bir c\u0259miyy\u0259td\u0259 g\u00fcnd\u0259m\u0259 g\u0259tirilm\u0259si, m\u00fczakir\u0259si, do\u011fru q\u0259rarlar\u0131n al\u0131nmas\u0131, ictimai r\u0259yin bizi g\u00f6zl\u0259y\u0259n n\u0259tic\u0259l\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, ortaq do\u011fru q\u0259rarlar\u0131n al\u0131nmas\u0131na t\u00f6hf\u0259 verm\u0259si z\u0259ruridir. S\u0130-nin formala\u015fd\u0131raca\u011f\u0131 f\u0259rqli reall\u0131\u011f\u0131n c\u0259miyy\u0259t\u0259 xidm\u0259t etm\u0259si, fayda g\u0259tirm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn onun u\u011furlu t\u0259tbiqini formala\u015fd\u0131rma\u011f\u0131n yollar\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n qeyd edil\u0259n heyr\u0259tamiz inki\u015faf s\u00fcr\u0259tinin \u00f6z\u00fc il\u0259 paralel &#8211; cavab\u0131 olmayan bir \u00e7ox suallar do\u011furmas\u0131 BMT-nin insanab\u0259nz\u0259r robotlar\u0131n i\u015ftirak etdiyi S\u0130 sammitind\u0259 d\u0259 etiraf edilib. 2023-c\u00fc il iyunun 6-da BMT-nin Beyn\u0259lxalq Telekommunikasiya Birliyi (The International Telecommunication Union (ITU)) texnoloji agentliyi t\u0259r\u0259find\u0259n Cenevr\u0259d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n &#8220;T\u0259r\u0259qqi \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00fcni intellekt qlobal zirv\u0259si&#8221; ( &#8220;AI for Good Global Summit&#8221;) m\u00f6vzusunda sammit t\u0259\u015fkil edilib. Sammitd\u0259 qlobal texnoloji \u015firk\u0259tl\u0259rd\u0259n, el\u0259c\u0259 d\u0259 universitetl\u0259rd\u0259n v\u0259 beyn\u0259lxalq t\u0259\u015fkilatlardan 3000-\u0259 yax\u0131n m\u00fct\u0259x\u0259ssis S\u0130-d\u0259n b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin t\u0259r\u0259qqisi y\u00f6n\u00fcnd\u0259 istifad\u0259 olunmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ortaq bax\u0131\u015flar yaratma\u011fa \u00e7al\u0131\u015f\u0131b. Sammit i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 t\u0259dbird\u0259 onlar\u0131n ard\u0131nca maraqla boylanan insanab\u0259nz\u0259r robotlardan heyr\u0259t\u0259 g\u0259lib. Qeyd edilib ki, c\u0259mi bir ne\u00e7\u0259 ay \u0259vv\u0259l generativ S\u0130 d\u00fcnyan\u0131 l\u0259rz\u0259y\u0259 sal\u0131b v\u0259 sonrak\u0131 m\u00fcdd\u0259td\u0259 onun s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131na b\u0259nz\u0259r he\u00e7 n\u0259 g\u00f6r\u00fcnm\u0259yib. Yeni z\u0259ka formas\u0131n\u0131n bizd\u0259n daha a\u011f\u0131ll\u0131 ola bilm\u0259si ehtimal\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcy\u00fcm\u00fczd\u0259n \u00e7ox yax\u0131nd\u0131r\u201d [6].<\/p>\n<p>Haz\u0131rda \u00e7ox\u015fax\u0259li istiqam\u0259tl\u0259rd\u0259 &#8211; t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar, jurnalistl\u0259r, \u00f6z\u0259l \u015firk\u0259tl\u0259r, ictimai qurumlar v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015f c\u0259miyy\u0259ti t\u0259\u015fkilatlar\u0131 da daxil olmaqla getdikc\u0259 artan aktorlar S\u0130-nin inki\u015faf\u0131n\u0131n v\u0259 istifad\u0259sinin n\u0259tic\u0259l\u0259rinin, m\u0259s\u0259l\u0259n, milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin, fundamental insan h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131 v\u0259 s. m\u0259nfi t\u0259sirl\u0259r\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259c\u0259k t\u0259hdid v\u0259 riskl\u0259rin x\u0259rit\u0259sini yaratma\u011fa s\u0259y g\u00f6st\u0259rirl\u0259r [23].<\/p>\n<p>Bundan \u0259lav\u0259, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada t\u0259nziml\u0259yicil\u0259r m\u00f6vcud qanunlar\u0131n bu z\u0259r\u0259rl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fcqavim\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259c\u0259yini v\u0259 ya onlardan m\u00fcdafi\u0259ni t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni t\u0259nziml\u0259yici t\u0259dbirl\u0259r\u0259 ehtiyac olub-olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r [7].<\/p>\n<p>M\u0259s\u0259l\u0259n, Avropa Komissiyas\u0131 haz\u0131rda A\u0130-nin h\u00fcquqi nizam\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 bel\u0259 bir qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259 apar\u0131r. Apar\u0131lan t\u0259dqiqatlarda S\u0130 v\u0259 sosium m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rinin, S\u0130-nin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin m\u00fcsb\u0259t v\u0259 m\u0259nfi t\u0259r\u0259fl\u0259rinin konseptual m\u0259nz\u0259r\u0259si, sisteml\u0259\u015fdirilm\u0259si v\u0259 t\u0259snifat\u0131 bar\u0259d\u0259 dan\u0131\u015fmaq h\u0259l\u0259lik tezdir [9].<\/p>\n<p>X\u00fcsus\u0259n d\u0259 sosial n\u0259tic\u0259 texnokratik sisteml\u0259ri deyil, insan amilinin h\u0259lledici\/m\u0259rk\u0259zi oldu\u011fu sisteml\u0259r n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131narsa, olduqca geni\u015f miqyaslar\u0131 \u0259hat\u0259 edir:<\/p>\n<p>B\u0259zi t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar S\u0130-nin m\u0259nfi sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rini 3 istiqam\u0259td\u0259 f\u0259rql\u0259ndirm\u0259yi t\u0259klif edir:<\/p>\n<ol>\n<li>S\u0130-nin f\u0259rd\/\u015f\u0259xsiyy\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u0259nfi n\u0259tic\u0259l\u0259ri;<\/li>\n<li>S\u0130-nin t\u0259\u015fkilati\/kollektiv s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u0259nfi n\u0259tic\u0259l\u0259ri<\/li>\n<li>S\u0130-nin sosium-c\u0259miyy\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u0259nfi ziyanlar\u0131\/n\u0259tic\u0259l\u0259ri [15].<\/li>\n<\/ol>\n<p>\u018fg\u0259r diqq\u0259t edils\u0259, 1-ci v\u0259 2-ci s\u0259viyy\u0259l\u0259rd\u0259n f\u0259rqli olaraq, sosial miqyasl\u0131: c\u0259miyy\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 m\u0259nfi n\u0259tic\u0259l\u0259r h\u0259l\u0259lik diqq\u0259td\u0259n k\u0259narda qal\u0131r. Halbuki, \u0259vv\u0259lki iki s\u0259viyy\u0259 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 onun \u0259h\u0259miyy\u0259ti n\u0259inki azald\u0131la bilm\u0259z, birm\u0259nal\u0131 olaraq, \u0259ksin\u0259 diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zind\u0259 olmal\u0131d\u0131r. \u00dcst\u0259lik, sosial sisteml\u0259r n\u0259z\u0259riyy\u0259sini yada salsaq, S\u0130-nin inki\u015faf\u0131 v\u0259 t\u0259tbiqinin f\u0259rdl\u0259r\u0259\/\u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259r\u0259 v\u0259 kollektivl\u0259r\u0259\/institutlara t\u0259sirinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n mexanizml\u0259ri he\u00e7 d\u0259 h\u0259mi\u015f\u0259 sosium s\u0259viyy\u0259sind\u0259 adekvat say\u0131la bilm\u0259z. N\u0259tic\u0259 etibaril\u0259, S\u0130-nin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00f6vcud olan, yaxud haz\u0131rlanan qanunvericilik bazas\u0131 c\u0259miyy\u0259t m\u00fcst\u0259visind\u0259 i\u015fl\u0259k ola bilmir, natamaml\u0131q riskini da\u015f\u0131y\u0131r. Yaxud m\u00f6vcud qanunlara \u0259lav\u0259 v\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259rin edilm\u0259si d\u0259 bu bo\u015fluqlar\u0131 aradan qald\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn u\u011furlu h\u0259ll say\u0131lmaz, ya da S\u0130-nin m\u0259nfi t\u0259sirin\u0259 m\u0259ruz qalan ictimai maraqlar\u0131 adekvat \u015f\u0259kild\u0259 qoruya bilm\u0259z.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n h\u00fcquqi qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259l\u0259r v\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 risk t\u0259hlili, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259, S\u0130-nin \u0259sas\u0259n \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259\/f\u0259rdl\u0259r\u0259, nisb\u0259t\u0259n daha az d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n qruplara v\u0259 ya institutlara\/kollektivl\u0259r\u0259 m\u0259nfi t\u0259sirin\u0259 diqq\u0259t yetirir. Bununla yana\u015f\u0131, S\u0130 sisteml\u0259rinin t\u0259tbiqi v\u0259 istifad\u0259si \u015f\u0259xsi v\u0259 kollektiv ziyanlardan f\u0259rqli olan, bu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259l\u0259ri a\u015fan c\u0259miyy\u0259t miqyasl\u0131 ictimai t\u0259hdidl\u0259r\u0259 d\u0259 s\u0259b\u0259b ola bil\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, S\u0130 sisteml\u0259rind\u0259n ictimai-siyasi prosesl\u0259r\u0259 ziyan vurmaq, qanunun aliliyini pozmaq v\u0259 ya etnik-milli m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 nifaq salmaq v\u0259 s. riskl\u0259rin olmas\u0131 &#8211; bu fakt \u015f\u0259xs \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259n art\u0131q k\u0259nara \u00e7\u0131x\u0131r, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259sir edir [5, s.291].<\/p>\n<p>Ayr\u0131l\u0131qda \u015f\u0259xsi: bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 \u015f\u0259xsin maraq v\u0259 h\u00fcquqlar\u0131n\u0131n pozulmas\u0131 hal\u0131nda ba\u015f verir. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u00fcztan\u0131ma sistemind\u0259n qanunsuz-q\u0259r\u0259zl\u0259 istifad\u0259 (ist\u0259r h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 kontekstind\u0259, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 dig\u0259r i\u015fl\u0259rd\u0259) qanunsuzlu\u011fa s\u0259b\u0259b olur. T\u0259bii ki, bu c\u00fcr halda bel\u0259, S\u0130-nin t\u0259sirinin n\u0259tic\u0259l\u0259ri s\u0131rf f\u0259rdi xarakter da\u015f\u0131m\u0131r, c\u0259miyy\u0259tin d\u0259 maraqlar\u0131na toxunur. Eynil\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n kollektiv, t\u0259\u015fkilat, yaxud institusional \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259d\u0259 S\u0130-nin q\u0259r\u0259zli t\u0259tbiqi riskl\u0259ri olarsa, burada \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259 yen\u0259 d\u0259 nisb\u0259t\u0259n m\u0259hdud olur. M\u0259hdudluq \u0259sas\u0259n d\u0259y\u0259n ziyan\u0131n miqyas\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259 tutur.<\/p>\n<p>S\u0130-nin t\u0259tbiqinin arzuolunmaz sosial-sosietal n\u0259tic\u0259l\u0259ri ictimai ziyan v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259nin bir v\u0259 ya bir ne\u00e7\u0259 y\u00f6nd\u0259 ictimai maraqlar\u0131 qanunazidd olaraq haqs\u0131z pozuldu\u011fu zaman ba\u015f verir. \u018fvv\u0259lki misallardan f\u0259rqli olaraq, ictimai ziyan n\u0259 bir \u015f\u0259xsin, n\u0259 d\u0259 bir qrup insan\u0131n deyil, \u00fcmumi sosiumun maraqlar\u0131na, dolay\u0131sil\u0259 d\u00f6vl\u0259t\u00e7ilik m\u0259nafeyin\u0259 zidd olur. M\u0259s\u0259l\u0259n, S\u0130 \u0259sasl\u0131 se\u00e7ici manipulyasiyas\u0131, \u00fcmumilikd\u0259 ictimai maraqlara toxunan qanunun aliliyi, b\u0259rab\u0259r h\u00fcquqlar, sosial t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 s. hallarda s\u00f6hb\u0259t b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 milli maraq v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 x\u0259l\u0259l g\u0259tirm\u0259kd\u0259n gedir ki, bu da f\u0259rdi maraqlar\u0131n m\u0259cmusundan k\u0259nara \u00e7\u0131x\u0131r. V\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n maraq, m\u0259nafe v\u0259 h\u00fcquqlar\u0131 qanunla qorunur. Bu sah\u0259d\u0259 vurulan ziyanlar sad\u0259c\u0259 statik m\u0259zmunlu deyil. Ziyan, t\u0259hdid anlay\u0131\u015flar\u0131 bir c\u0259miyy\u0259tin normativ \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 zaman gedi\u015find\u0259 d\u0259yi\u015fir. Maraqlar \u00e7ox\u015fax\u0259li, m\u0259s\u0259l\u0259n, ictimai, siyasi, h\u00fcquqi, m\u0259n\u0259vi-m\u0259d\u0259ni, psixoloji, maddi-maliyy\u0259 v\u0259 s. xarakter da\u015f\u0131ya bil\u0259r.<\/p>\n<p>Bel\u0259likl\u0259, bu g\u00fcn \u00fc\u00e7\u00fcn S\u0130-nin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin 1.f\u0259rd\/\u015f\u0259xsiyy\u0259t, 2.kollektiv\/institusional v\u0259 3.sosium\/sosial sistem s\u0259viyy\u0259l\u0259rind\u0259 konseptualla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 prosesi davam edir. Bu istiqam\u0259td\u0259 apar\u0131lan f\u0259aliyy\u0259tin qeyd edil\u0259n reall\u0131q s\u0259viyy\u0259l\u0259rini n\u0259z\u0259r\u0259 almas\u0131, f\u0259rql\u0259ndirilm\u0259si faydal\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><strong> S\u00fcni intellektin t\u0259tbiqinin siyasi <\/strong><strong>n\u0259tic\u0259l\u0259ri: \u201c2008-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq <\/strong><strong>se\u00e7kil\u0259r sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259 i\u015fi olub, <\/strong><strong>2024-c\u00fc ild\u0259 is\u0259 s\u00fcni intellekt<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>se\u00e7kil\u0259ri olacaq\u201d<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Amerikal\u0131 ara\u015fd\u0131rma\u00e7\u0131lar\u0131n fikrin\u0259 g\u00f6r\u0259, AB\u015e-da 2024-c\u00fc il se\u00e7kil\u0259rind\u0259 ChatGPT-generativ S\u0130 botlar\u0131n\u0131n apar\u0131c\u0131 oldu\u011fu texnologiyalar\u0131n siyasi texnologiya vasit\u0259si qismind\u0259 formala\u015fma ili kimi h\u0259lledici olacaq. M\u0259lum oldu\u011fu kimi, 2008-ci ild\u0259n ba\u015flayaraq, se\u00e7kil\u0259rd\u0259 \u201csosial media\u201d faktoru \u00f6n\u0259mli rola malik olub v\u0259 siyasi texnologiya vasit\u0259sin\u0259 \u00e7evrilib. 2016-c\u0131 ild\u0259 AB\u015e-da prezident se\u00e7kl\u0259rind\u0259 bu \u00f6lk\u0259nin \u00f6z\u00fcnd\u0259, h\u0259m d\u0259 H.Klintonun \u00f6z\u00fcn\u00fcn \u0259leyhin\u0259 t\u0259tbiq edildi. 2016-c\u0131 ild\u0259n qlobal siyasil\u0259\u015fm\u0259 prosesl\u0259rinin ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259si ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131n\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcb. N\u00f6vb\u0259ti hadis\u0259 \u0130ngilt\u0259r\u0259d\u0259 ke\u00e7iril\u0259n Brexit referendumunun da sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259 istifad\u0259\u00e7il\u0259rinin siyasi m\u00fcbariz\u0259y\u0259 c\u0259lb edilm\u0259si oldu.<\/p>\n<p>\u201cCambridge Analytica\u201d \u015firk\u0259ti il\u0259 \u0259laq\u0259dar qalmaqal iki milyard istifad\u0259\u00e7inin \u015f\u0259xsi m\u0259lumat\u0131ndan ibar\u0259t n\u0259h\u0259ng bazan\u0131n Feysbuk t\u0259r\u0259find\u0259n sui-istifad\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 d\u0259rin narahatl\u0131q yaratd\u0131. Sosial psixologiyada m\u00f6vcud olan \u201chomofiliya n\u0259z\u0259riyy\u0259si\u201dn\u0259 g\u00f6r\u0259, eyni siyasi-ideoloji bax\u0131\u015flara v\u0259 z\u00f6vql\u0259r\u0259 malik olan insanlar bir-biri il\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t\u0259 meyillidirl\u0259r. Bu da onlar\u0131 h\u0259d\u0259f qruplar\u0131 qismind\u0259 asanl\u0131qla y\u00f6nl\u0259ndirm\u0259y\u0259, arzu edil\u0259n siyasi se\u00e7im\u0259 s\u00f6vq etm\u0259y\u0259 imkan verir [16].<\/p>\n<p>Bir \u00e7ox t\u0259dqiqatlarda apar\u0131c\u0131 S\u0130 texnoloqlar\u0131 dezinformasiya v\u0259 saxta m\u0259lumatlar\u0131n a\u011flag\u0259lm\u0259z yay\u0131lma s\u00fcr\u0259tinin asanl\u0131qla tirajlanmas\u0131n\u0131n ba\u015f verdiyi 2024-c\u00fc se\u00e7ki ili \u201cd\u0259h\u015f\u0259tl\u0259rinin\u201d m\u0259nz\u0259r\u0259sini t\u0259svir edir. Bu m\u0259nz\u0259r\u0259 \u0259n q\u0131sas\u0131 bel\u0259 t\u0259svir edil\u0259 bil\u0259r: \u201cG\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz v\u0259 ya e\u015fitdiyiniz he\u00e7 bir \u015fey\u0259 inana, etibar ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259ksiniz\u201d. \u201cGoogle\u201d \u015firk\u0259tinin sabiq r\u0259hb\u0259ri Erik \u015emidt bildirib ki, bundan sonra se\u00e7ki kampaniyalar\u0131 &#8220;h\u0259r k\u0259sin yarada bil\u0259c\u0259yi saxta m\u0259lumatlarla dolu olacaq\u201d. S\u0130 indi mediada he\u00e7 bir \u015fey\u0259 etibar etm\u0259m\u0259li oldu\u011fumuzu t\u0259sdiql\u0259y\u0259n b\u00f6y\u00fck bir faktora \u00e7evrilir. Art\u0131q ilk g\u00f6rd\u00fcy\u00fcn\u00fcz he\u00e7 bir kadra, he\u00e7 bir videoya v\u0259 he\u00e7 bir s\u0259s\u0259 d\u0259 etibar etm\u0259m\u0259lisiniz&#8221; [19]. Art\u0131q AB\u015e prezidenti Co Baydenin sabiq aparat r\u0259hb\u0259ri Ron Kleyn m\u00fcsahib\u0259sind\u0259 S\u0130 \u0259sasl\u0131 h\u00fccumlara qar\u015f\u0131 m\u00fcbariz\u0259 aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn g\u0259l\u0259c\u0259k se\u00e7ki kampaniyas\u0131n\u0131n d\u0259yi\u015fdirilm\u0259sinin vacib oldu\u011funu bildirib: \u201cBayden ancaq se\u00e7ki kampaniyas\u0131nda olan insanlarla birba\u015fa \u0259laq\u0259 saxlamal\u0131 v\u0259 &#8220;k\u0259nardan t\u0259sad\u00fcfi insanlar\u0131 g\u0259tirm\u0259k&#8221; \u0259v\u0259zin\u0259, kampaniya gedi\u015find\u0259 yerli, \u0259n etibarl\u0131 messencerl\u0259ri i\u015f\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259lidir\u201d.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"4\">\n<li><strong> S\u00fcni intellekt t\u0259tbiql\u0259rinin <\/strong><strong>mediaya t\u0259sirinin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri: <\/strong><strong>ChatGPT m\u00fc\u0259llifli media v\u0259 S\u0130 <\/strong><strong>\u0259sasl\u0131 dipfeykl\u0259 m\u00fcbariz\u0259 problemi<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>T\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259k \u00e7\u0259tin deyil ki, sata\/fale m\u0259lumatlar\u0131n \u0259n son v\u0259 \u0259n t\u0259hl\u00fck\u0259li formalar\u0131ndan olan \u201cdipfeyk\u201d (deepfake) S\u0130-nin \u0259n yeni texnoloji imkanlar\u0131 il\u0259 hans\u0131 s\u0259viyy\u0259y\u0259 qalxa bil\u0259r. S\u0130 \u0259sasl\u0131 &#8220;deepfake&#8221; \u201cd\u0259rin saxtakarl\u0131q\u201d m\u0259nas\u0131n\u0131 verir v\u0259 dem\u0259k olar \u201ch\u0259qiq\u0259td\u0259n f\u0259rql\u0259nm\u0259y\u0259n saxta x\u0259b\u0259rl\u0259r\u201d eras\u0131n\u0131n ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 dem\u0259kdir [8]. Bu metod S\u0130 (neyro \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r) vasit\u0259sil\u0259 h\u0259r hans\u0131 insan\u0131n orijinala tam b\u0259nz\u0259y\u0259n saxta video-foto g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcn\u00fcn yarad\u0131laraq ger\u00e7\u0259k kimi q\u0259l\u0259m\u0259 verilm\u0259sini m\u00fcmk\u00fcn edir. \u201cDipfeyk\u201d fenomeni ist\u0259nil\u0259n adam\u0131n, siyasi v\u0259 ictimai r\u0259y liderl\u0259rinin, prezidentl\u0259rin v\u0259 dig\u0259r m\u0259\u015fhur \u015f\u0259xsl\u0259rin orijinaldan f\u0259rql\u0259nm\u0259y\u0259n, reall\u0131qdak\u0131 mimika v\u0259 jestl\u0259rini yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn siyasi \u015fantaj, saxta \u201cr\u00fcsvay\u00e7\u0131\u201d videolar v\u0259 s. yollarla qeyri-sabitliy\u0259 r\u0259vac verm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259 bil\u0259r. Hollivud ulduzlar\u0131n\u0131n dipfeyk metodu il\u0259 \u201cr\u00fcsvay\u00e7\u0131\u201d videolar\u0131 b\u00fct\u00fcn internet m\u0259kan\u0131n\u0131 b\u00fcr\u00fcy\u0259nd\u0259n sonra onun t\u0259tbiqi \u201cReddit\u201dd\u0259 qada\u011fan edilib. \u0130lk d\u0259f\u0259 2017-c\u0131 ild\u0259 t\u0259tbiq edil\u0259n yeni texnologiya son ill\u0259rin \u0259n qorxulu k\u0259\u015ffi kimi b\u0259yan edilib. AB\u015e Konqresind\u0259 senatorlar onu milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 t\u0259hdid kimi d\u0259y\u0259rl\u0259ndirib.<\/p>\n<p>S\u0130 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan foto\u015f\u0259kill\u0259r, g\u00f6r\u00fcnt\u00fc v\u0259 dipfeyk videolar x\u0259b\u0259r lentl\u0259rini doldurduqca, median\u0131n, informasiya agentlikl\u0259rinin v\u0259 istifad\u0259\u00e7il\u0259rin d\u0259 onlar\u0131n h\u0259qiqiliyini yoxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn hans\u0131 al\u0259tl\u0259r\u0259 malik oldu\u011fu ilk v\u0259 m\u00fch\u00fcm suald\u0131r. Median\u0131n S\u0130 sah\u0259sind\u0259 yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flara haz\u0131r olmalar\u0131 ayr\u0131ca fundamental suald\u0131r. \u201cDemokratiya S\u0130-nin yaratd\u0131\u011f\u0131 dezinformasiya \u00e7\u0259yirtk\u0259si t\u0259r\u0259find\u0259n tamamil\u0259 m\u0259hv edil\u0259 bil\u0259r\u201d [11].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<ol start=\"5\">\n<li><strong> \u0130ctimai s\u0259hiyy\u0259 v\u0259 t\u0259bab\u0259t <\/strong><strong>sah\u0259sind\u0259 s\u00fcni intellektin t\u0259tbiqi\u00a0<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f m\u00fcsb\u0259t yenilikl\u0259r\u0259 yol a\u00e7an S\u0130-nin t\u0259bab\u0259td\u0259 tam bir innovasiya \u201cpartlay\u0131\u015f\u0131\u201d yaratd\u0131\u011f\u0131 qeyd edilir. S\u0130-nin bu sah\u0259d\u0259 d\u0259 t\u0259hdid yarada bil\u0259c\u0259k sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri olmam\u0131\u015f deyil. Haz\u0131rda olduqca geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f robot c\u0259rrahiyy\u0259si, x\u0259st\u0259xanalarda qeydiyyat v\u0259 diaqnoz robotlar\u0131 v\u0259 s. \u00e7oxsayl\u0131 t\u0259tbiql\u0259rin m\u00fcvafiq olaraq qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259n t\u0259r\u0259fl\u0259ri d\u0259 m\u00f6vcuddur. \u0130\u015f o s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7at\u0131b ki, \u00dcmumd\u00fcnya S\u0259hiyy\u0259 T\u0259\u015fkilat\u0131 (\u00dcST) 2023-c\u00fc ilin may\u0131nda robot c\u0259rrahiyy\u0259 sah\u0259sin\u0259 m\u0259sul \u015f\u0259xsl\u0259ri, x\u0259st\u0259l\u0259r\u0259 v\u0259 istehlak\u00e7\u0131lara xidm\u0259tl\u0259r t\u0259klif edilm\u0259mi\u015fd\u0259n \u0259vv\u0259l s\u00fcbuta \u0259saslanmayan faydalar\u0131n n\u00fcmayi\u015f etdirilm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259ri bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rdarl\u0131q etm\u0259y\u0259 m\u0259cbur olub. M\u0259s\u0259l\u0259ni bu prosesl\u0259rin m\u00fcvafiq qanunverici \u0259saslar\u0131n\u0131n h\u0259l\u0259lik haz\u0131rlanmamas\u0131 daha da q\u0259lizl\u0259\u015fdirir. M\u0259s\u0259l\u0259n, bir istehsal\u00e7\u0131 c\u0259rrahi robot cihaz\u0131n\u0131 x\u0259st\u0259xanaya sat\u0131r, h\u0259kiml\u0259r\u0259 cihazla \u0259m\u0259liyyat aparmaq \u00fc\u00e7\u00fcn etibarnam\u0259 verir. Burada istehsal\u00e7\u0131n\u0131n h\u0259min cihazla ba\u011fl\u0131 sat\u0131n alan x\u0259st\u0259xanan\u0131 x\u0259b\u0259rdar etm\u0259k \u00f6hd\u0259liyinin olub-olmamas\u0131 qanunla qeyri-m\u00fc\u0259yy\u0259ndir. \u0130stehsal\u00e7\u0131 hesab edir ki, robot c\u0259rrahiyy\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131n\u0131 h\u0259yata ke\u00e7ir\u0259n h\u0259kim\u0259 x\u0259b\u0259rdarl\u0131q etdiyi \u00fc\u00e7\u00fcn ba\u015fqa t\u0259r\u0259fi &#8211; x\u0259st\u0259ni x\u0259b\u0259rdar etm\u0259k kimi v\u0259zif\u0259si yoxdur. Reall\u0131qda ba\u015f vermi\u015f bu hadis\u0259 n\u0259tic\u0259sind\u0259 yaranan \u015fikay\u0259tl\u0259 AB\u015e Ali M\u0259hk\u0259m\u0259si raz\u0131la\u015fmay\u0131b. \u00c7\u00fcnki h\u0259kim \u0259sas\u0259n m\u0259hsulun al\u0131c\u0131s\u0131 olmay\u0131b. M\u0259hk\u0259m\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edib ki, s\u0259hiyy\u0259 sektoru robot c\u0259rrahiyy\u0259 vasit\u0259l\u0259rinin istehsal\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131, al\u0131c\u0131lar\u0131 tibbi cihazlar\u0131n m\u00fcmk\u00fcn t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 x\u0259b\u0259rdar etm\u0259yi t\u0259l\u0259b edib. X\u0259st\u0259xanalarda \u0259m\u0259liyyat ed\u0259n h\u0259kiml\u0259r\u0259 x\u0259b\u0259rdarl\u0131q etm\u0259kl\u0259 ba\u011fl\u0131 ehtiyac var. M\u0259hk\u0259m\u0259 istehsal\u00e7\u0131n\u0131n cihaz\u0131 sat\u0131n alan x\u0259st\u0259xanan\u0131 x\u0259b\u0259rdar etm\u0259k \u00f6hd\u0259liyi bar\u0259d\u0259 q\u0259rar \u00e7\u0131xarmay\u0131b. N\u0259tic\u0259d\u0259, al\u0131nan q\u0259rarlar t\u0259r\u0259fl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r hans\u0131 ciddi n\u0259tic\u0259 verm\u0259yib. Bel\u0259likl\u0259, S\u0130 \u0259sasl\u0131 t\u0259bab\u0259t hadis\u0259si kimi ilk m\u0259hk\u0259m\u0259 \u015fikay\u0259ti \u201cTaylor intuitiv c\u0259rrahiyy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131\u201d i\u015find\u0259 Va\u015finqton \u015ftat\u0131n\u0131n Ali M\u0259hk\u0259m\u0259si q\u0259rara g\u0259lib ki, t\u0259hl\u00fck\u0259li tibbi m\u0259hsullar\u0131n istehsal\u00e7\u0131lar\u0131, konkret deyils\u0259, S\u0130 il\u0259 i\u015fl\u0259y\u0259n robot c\u0259rrahiyy\u0259 cihaz hans\u0131 x\u0259st\u0259l\u0259rin c\u0259rrahiyy\u0259 \u0259m\u0259liyyat\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn riskli namiz\u0259d ola bil\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r bar\u0259d\u0259 x\u0259st\u0259xanalar\u0131 x\u0259b\u0259rdar etm\u0259y\u0259 borcludur\u201d [18].<\/p>\n<p>H\u0259m\u00e7inin, geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f generativ S\u0130 laboratoriya t\u0259hsili olmayan insanlara son ill\u0259rd\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 pandemiya t\u0259hl\u00fck\u0259sini ya\u015fadan viruslara b\u0259nz\u0259r cisiml\u0259ri m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259y\u0259, h\u0259tta DNT skrininq \u00fcsulu il\u0259 \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259, istehsal\u0131na v\u0259 sui-istifad\u0259sin\u0259 imkan ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>Daha d\u0259h\u015f\u0259tlisi, m\u0259s\u0259l\u0259n, kimya \u00fczr\u0259 S\u0130 il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan \u015firk\u0259tl\u0259rin f\u0259aliyy\u0259tidir. Misal \u00fc\u00e7\u00fcn, 96 milyon kimy\u0259vi birl\u0259\u015fm\u0259d\u0259n ibar\u0259t data baza g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Bu birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259r m\u00fcxt\u0259lif m\u0259lum x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malikdir. Bu nam\u0259lum birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rin xass\u0259l\u0259rini proqnozla\u015fd\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn data bazan\u0131n t\u0259hlili S\u0130-y\u0259 \u00f6yr\u0259dilir. Bel\u0259likl\u0259, S\u0130 yeni d\u0259rmanlar da, yeni z\u0259h\u0259rl\u0259r d\u0259, yeni m\u00fcdhi\u015f vuruslar da yarada bil\u0259r [24].<\/p>\n<p>S\u0130 \u0259sasl\u0131 t\u0259bab\u0259t innovasiyalar\u0131n\u0131 saymaqla bitm\u0259z. \u0130nsanlar\u0131 depressiyadan, t\u0259nhal\u0131qdan xilas ed\u0259n \u00e7atbotlar v\u0259 s. sah\u0259l\u0259rd\u0259 S\u0130-nin m\u00fctl\u0259q s\u0259m\u0259r\u0259liliyini m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k h\u0259l\u0259lik \u00e7\u0259tindir. \u00c7\u00fcnki bu insan h\u0259yat\u0131n\u0131n \u0259n vacib sah\u0259si olan sa\u011flaml\u0131qla ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn burada ba\u015f ver\u0259n s\u0259hv add\u0131mlar insanlara h\u0259yatlar\u0131 bahas\u0131na ba\u015fa g\u0259l\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<ol start=\"6\">\n<li><strong> S\u00fcni intellektin sosial elml\u0259rd\u0259 <\/strong><strong>t\u0259tbiql\u0259ri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u201cGenerativ s\u00fcni intellekt\u201d sisteml\u0259ri, yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar sosial elml\u0259rd\u0259 insanlararas\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259ri v\u0259 davran\u0131\u015f modell\u0259rini \u00f6yr\u0259nm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 g\u0259lib.<\/p>\n<p>Sosioloqlar ChatGPT v\u0259 dig\u0259r m\u0259zmun\/m\u0259tn v\u0259 t\u0259svir yaratma vasit\u0259l\u0259rini idar\u0259 ed\u0259n S\u0130 sisteml\u0259rinin insan davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131, inanclar\u0131 v\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259rini daha yax\u015f\u0131 ba\u015fa d\u00fc\u015fm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 oluna bil\u0259c\u0259yi y\u00f6n\u00fcnd\u0259 t\u0259dqiqatlar apar\u0131rlar [2].<\/p>\n<p>M\u0259lumdur ki, geni\u015f dil modell\u0259ri (GDM; Large Language Models (LLM)), generativ S\u0130 al\u0259tl\u0259ri istifad\u0259\u00e7il\u0259rin suallar\u0131na S\u0130 sisteml\u0259rin\u0259 veb-saytlardan, kitablardan v\u0259 dig\u0259r m\u0259lumatlardan, m\u0259tnl\u0259r \u00fcz\u0259rind\u0259n cavab verm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n s\u00f6zl\u0259r aras\u0131ndak\u0131 \u0259laq\u0259 v\u0259 n\u00fcmun\u0259l\u0259ri tap\u0131r, m\u00fc\u0259yy\u0259n edir.<\/p>\n<p>Sosial elml\u0259rd\u0259 d\u0259 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar m\u00fcxt\u0259lif \u0259hali qruplar\u0131 aras\u0131nda insan davran\u0131\u015f\u0131n\u0131n v\u0259 sosial qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rin \u00fcmumi modelini axtarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn sor\u011fular, anket suallar\u0131, m\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259r, davran\u0131\u015f testl\u0259ri v\u0259 dig\u0259r vasit\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259 edirl\u0259r. T\u0259dqiqatlar daha b\u00f6y\u00fck bir qrupu t\u0259msil etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn n\u0259z\u0259rd\u0259 tutulmu\u015f insanlar\u0131n alt qrupu \u00fcz\u0259rind\u0259 (respondentl\u0259rl\u0259) apar\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Bu bax\u0131mdan, \u00e7atbotlar insan h\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259rini t\u0259qlid etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn m\u00fc\u015fayi\u0259t m\u0259ktublar\u0131ndan tutmu\u015f marketinq m\u0259tnl\u0259rin\u0259 v\u0259 komp\u00fcter kodlar\u0131na q\u0259d\u0259r geni\u015f istifad\u0259 olunur. B\u0259zi sosioloqlar h\u0259tta S\u0130-nin insan davran\u0131\u015f\u0131ndak\u0131 \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 yeni yana\u015fmalar t\u0259klif ed\u0259, bununla da eksperimentl\u0259rin vaxt\u0131n\u0131 v\u0259 x\u0259rcl\u0259rini azaltma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259c\u0259kl\u0259rini ara\u015fd\u0131r\u0131rlar. H\u0259m\u00e7inin, sosioloqlar insan q\u0259rarlar\u0131n\u0131n q\u0259bulu, \u0259xlaq\u0131 v\u0259 insan olma\u011f\u0131n n\u0259 dem\u0259k oldu\u011funu g\u00f6st\u0259r\u0259n bir s\u0131ra dig\u0259r m\u00fcr\u0259kk\u0259b atributlarla ba\u011fl\u0131 m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri h\u0259ll etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn geni\u015f dil modell\u0259rind\u0259n (GDM; LLM) nec\u0259 istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi \u00fcz\u0259rind\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Burada \u0259sas metod t\u0259dqiq edil\u0259n insan i\u015ftirak\u00e7\u0131lar \u0259v\u0259zin\u0259 S\u0130 \u0259sasl\u0131 geni\u015f dil modell\u0259rind\u0259n istifad\u0259 edilm\u0259sidir. M\u0259tn, dil, nitq v\u0259 s. insan\u0131n t\u0259m\u0259l sosial-psixoloji keyfiyy\u0259tl\u0259ri oldu\u011fu \u00fc\u015f\u00fcn generativ S\u0130-nin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil ed\u0259n geni\u015f dil modell\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 insanlar\u0131 n\u00fcmun\u0259 olaraq \u0259v\u0259z ed\u0259 bil\u0259c\u0259yi n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131n\u0131r [17].<\/p>\n<p>X\u00fcsusil\u0259 d\u0259 ictimai r\u0259yin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si prosesl\u0259rind\u0259 geni\u015f dil modell\u0259rinin t\u0259lim al\u0259tl\u0259ri il\u0259 daha m\u0259hdud sayda anket-sor\u011fu v\u0259r\u0259q\u0259l\u0259ri v\u0259 s. \u0259n\u0259n\u0259vi sosial elm metodlar\u0131 il\u0259 toplanan m\u0259lumatlardan daha \u00e7ox insan\u0131n perspektivl\u0259rini \u0259ks etdir\u0259n cavablar yarada bil\u0259c\u0259yin\u0259 \u00fcmid edirl\u0259r. Art\u0131q bu sah\u0259d\u0259 aliml\u0259r gender v\u0259 ya irqi \u0259sasl\u0131 q\u0259r\u0259zli m\u00fcnasib\u0259t, ayr\u0131-se\u00e7kilik kimi r\u0259yl\u0259rin, el\u0259c\u0259 d\u0259 zaman gedi\u015find\u0259 m\u0259d\u0259niyy\u0259td\u0259 individualizmin &#8211; f\u0259rdiyy\u0259t\u00e7iliyin v\u0259 kollektivizmin nec\u0259 d\u0259yi\u015fdiyini a\u015fkara \u00e7\u0131xarmaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259tnl\u0259rd\u0259ki s\u00f6z birl\u0259\u015fm\u0259l\u0259rini &#8211; assosiasiyalar\u0131 t\u0259hlil etm\u0259y\u0259 nail olublar. N\u0259tic\u0259d\u0259, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar ChatGPT-nin m\u00fchakim\u0259l\u0259rinin n\u0259 q\u0259d\u0259r insan m\u00fchakim\u0259l\u0259rin\u0259 olduqca b\u0259nz\u0259r olmas\u0131n\u0131 a\u015fkara \u00e7\u0131xar\u0131b. Faktiki olaraq ist\u0259nil\u0259n sor\u011fuya ard\u0131c\u0131l (lakin h\u0259mi\u015f\u0259 d\u0259qiq deyil) cavab ver\u0259n ChatGPT v\u0259 ist\u0259nil\u0259n obraz\u0131 t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259n Dall-E kimi proqramlar say\u0259sind\u0259 generativ S\u0130 al\u0259tl\u0259ri son aylarda heyr\u0259t\u0259 g\u0259lmi\u015f humanitar v\u0259 sosial elmi ictimaiyy\u0259t t\u0259r\u0259find\u0259n d\u0259 maraqla \u00f6yr\u0259nilir, t\u0259tbiq edilir.<\/p>\n<p>AB\u015e-\u0131n \u015eimali Karolina Universitetinin psixologiya v\u0259 nevrologiya \u00fczr\u0259 professoru, sosial elml\u0259rd\u0259 ictimai r\u0259y v\u0259 ChatGPT il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259dqiqat\u0131n h\u0259mm\u00fc\u0259llifi Kurt Qrey qeyd edir: &#8220;\u018fvv\u0259lc\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rin m\u0259hdudiyy\u0259tsiz olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm. Lakin ChatGPT API sistemin\u0259 16 m\u0259n\u0259vi-\u0259xlaqi, d\u0259y\u0259r ssenaril\u0259rini daxil edib, sonra onun cavablar\u0131n\u0131 464 dig\u0259r ssenari \u00fczr\u0259 qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259rk\u0259n, S\u0130 sisteminin cavablar\u0131n\u0131n 95% insan cavablar\u0131 il\u0259 korrelyasiya olundu\u011funu m\u00fc\u0259yy\u0259n etdim. Yekun olaraq, t\u0259dqiqat\u00e7\u0131 \u00f6z h\u0259mkarlar\u0131na ritorik olmayan bel\u0259 bir maraql\u0131 sual \u00fcnvanlay\u0131r: \u201c\u018fg\u0259r siz GPT-y\u0259 ist\u0259diyiniz suallar\u0131 ver\u0259 bilirsinizs\u0259 v\u0259 sonucda insanlar\u0131n siz\u0259 verdiyini ala bilirsinizs\u0259, o zaman bu suallar\u0131 insanlara da verm\u0259k laz\u0131md\u0131rm\u0131, buna ehtiyac varm\u0131? Siz c\u0259miyy\u0259ti t\u0259msil ed\u0259n h\u0259r bir insan kimi m\u00fcr\u0259kk\u0259b modell\u0259rin miqyas\u0131n\u0131 geni\u015fl\u0259ndir\u0259 v\u0259 ondan istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259rsiniz&#8221;. G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, ictimai r\u0259yin \u00f6yr\u0259nilm\u0259si, c\u0259miyy\u0259td\u0259 davran\u0131\u015f v\u0259 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r aspektind\u0259 S\u0130 sisteml\u0259rinin t\u0259hlil edlm\u0259li olduqca \u00e7ox ssenari v\u0259 variantlar t\u0259qdim ed\u0259 bilir. Yeni ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n m\u00fc\u0259llifl\u0259ri hesab edirl\u0259r ki, bu, \u0259n az\u0131 simulyasiya edilmi\u015f i\u015ftirak\u00e7\u0131lardan istifad\u0259 ed\u0259n t\u0259dqiqatlarda hipoteza-f\u0259rziyy\u0259 ir\u0259li s\u00fcrm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 edil\u0259, daha sonra ictimai birlik v\u0259 insan qruplar\u0131nda t\u0259krar t\u0259tbiq edil\u0259\/t\u0259sdiql\u0259n\u0259 bil\u0259r&#8221;.<\/p>\n<p>S\u0130 v\u0259 onun sosial elml\u0259rd\u0259 t\u0259tbiqi il\u0259 ba\u011fl\u0131 g\u0259lin\u0259n \u0259sas q\u0259na\u0259tl\u0259r bundan ibar\u0259tdir:<\/p>\n<ol>\n<li>Geni\u015f dil modell\u0259ri (GDM-LLM) potensial olaraq m\u0259lumatlar\u0131n toplan\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn respondentl\u0259ri &#8211; insan i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 \u0259v\u0259z ed\u0259 bil\u0259r, \u00e7\u00fcnki onlar istehlak\u00e7\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 kimi sah\u0259l\u0259rd\u0259 real sor\u011fu cavablar\u0131 yaratmaq qabiliyy\u0259tini art\u0131q n\u00fcmayi\u015f etdirib.<\/li>\n<li>Sosial elml\u0259rd\u0259 S\u0130-nin t\u0259tbiqi sosial qruplarla ba\u011fl\u0131 sonradan t\u0259sdiq oluna bil\u0259n f\u0259rziyy\u0259l\u0259r yaratmaq \u00fc\u00e7\u00fcn yeni yollar a\u00e7\u0131r.<\/li>\n<li>GDM-l\u0259r b\u00f6y\u00fck potensial t\u0259klif ets\u0259 d\u0259, \u00e7ox vaxt sosial qruplarda m\u00f6vcud olan stereotipl\u0259ri istisna edir v\u0259 onlar\u0131 \u00f6yr\u0259n\u0259n t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli problem yarad\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<ol start=\"7\">\n<li><strong> S\u00fcni intellektin c\u0259miyy\u0259td\u0259 <\/strong><strong>iqtisadi prosesl\u0259r\u0259 t\u0259siri<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>\u015e\u00fcbh\u0259siz ki, S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n t\u0259tbiqinin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri dedikd\u0259 a\u011f\u0131la g\u0259l\u0259n ilk sah\u0259 iqtisadi m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rdir. S\u0130-nin bizim i\u015fimizi \u0259limizd\u0259n alaca\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 onlarla m\u0259qal\u0259 var. S\u0130-nin asanl\u0131qla 4 g\u00fcnl\u00fck i\u015f h\u0259ft\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xaraca\u011f\u0131n\u0131 proqnozla\u015fd\u0131ran iqtisad\u00e7\u0131lar\u0131n S\u0130-nin \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil etdiyi iqtisadiyyat\u0131n m\u0259nz\u0259r\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 maraql\u0131 bax\u0131\u015flar\u0131 var.<\/p>\n<p>X\u0259b\u0259r ba\u015fl\u0131qlar\u0131nda \u0259n \u00e7ox yer alan da \u201cS\u0130 i\u015f yerl\u0259rinizi \u0259linizd\u0259n alacaq, m\u0259\u015f\u011fullu\u011fa, \u0259m\u0259k bazar\u0131na m\u0259nfi t\u0259sir ed\u0259c\u0259k, onlarla pe\u015f\u0259 l\u0259\u011fv olunacaq, ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 qad\u0131nlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fd\u0131\u011f\u0131 pe\u015f\u0259l\u0259r S\u0130-nin t\u0259sirin\u0259 m\u0259ruz qalacaq v\u0259 s.\u201d m\u0259lumatlard\u0131r des\u0259k, yan\u0131lmar\u0131q. Ger\u00e7\u0259klikd\u0259 is\u0259 S\u0130-nin geni\u015f m\u0259nada \u0259m\u0259k bazar\u0131na nec\u0259 t\u0259sir ed\u0259c\u0259yi bar\u0259d\u0259 h\u0259qiq\u0259t \u00e7ox m\u00fcr\u0259kk\u0259bdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, S\u0130-nin iqtisadi sah\u0259d\u0259 sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin n\u0259 d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 g\u00fccl\u00fc v\u0259 potensial da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 ola bil\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 real postulatlar\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259sidir [14].<\/p>\n<p>H\u0259l\u0259lik, d\u00fcnyan\u0131n \u0259n qabaqc\u0131l texnoloji, iqtisadi v\u0259 s. profilli \u015firk\u0259tl\u0259rind\u0259 S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 \u201calq\u0131-satq\u0131 bumu\u201dnun ba\u015f verm\u0259sin\u0259 \u015fahidlik edilir. S\u0130-d\u0259 liderlik yar\u0131\u015f\u0131 yeni korporativ sat\u0131nalmalar v\u0259 investisiyalar dal\u011fas\u0131na t\u0259kan verir, \u00e7\u00fcnki texnoloji \u015firk\u0259tl\u0259r m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259r\u0259 q\u0131z\u011f\u0131n texnologiyalara m\u00fcnasib\u0259tl\u0259 ay\u0131q-say\u0131q olduqlar\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. H\u0259r bir qurum S\u0130 strategiyas\u0131na malik oldu\u011funu s\u00fcbut etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn bu sah\u0259nin startaplar\u0131na milyardlarla v\u0259sait x\u0259rcl\u0259yir.<\/p>\n<p>\u201cSilikon vadisi\u201dnd\u0259 intensiv S\u0130 il\u0259 \u201csilahlanma yar\u0131\u015f\u0131na\u201d t\u0259kan verilib. Bir ne\u00e7\u0259 h\u0259ft\u0259 \u0259rzind\u0259 \u201cMicrosoft\u201d v\u0259 \u201cAlphabet\u201d\u0259 m\u0259xsus \u201cGoogle\u201d iqtisadiyyat\u0131n yeni infrastruktur m\u00fch\u0259rriki olaca\u011f\u0131na inand\u0131qlar\u0131 S\u0130-y\u0259 n\u0259zar\u0259ti \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn korporativ strategiyalar\u0131n\u0131 d\u0259yi\u015fdil\u0259r. \u201cMicrosoft\u201d ChatGPT v\u0259 Dall-E-nin yarad\u0131c\u0131s\u0131 \u201cOpenAI\u201d-a 10 milyard dollar s\u0259rmay\u0259 qoyub v\u0259 generativ S\u0130-nin Office proqram t\u0259minat\u0131 v\u0259 axtar\u0131\u015f sistemi \u201cBing\u201d-\u0259 inteqrasiya etm\u0259k planlar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlay\u0131b. \u201cGoogle\u201d ChatGPT-nin u\u011furuna cavab olaraq qurumda &#8220;q\u0131rm\u0131z\u0131 kod&#8221; korporativ f\u00f6vq\u0259lad\u0259 v\u0259ziyy\u0259t elan etdi v\u0259 axtar\u0131\u015f y\u00f6n\u00fcml\u00fc \u201cBard\u201d adl\u0131 chat-botunu bazara \u00e7\u0131xard\u0131. 2023-c\u00fc il fevral\u0131n 7-d\u0259 \u201cMicrosoft\u201dun ba\u015f direktoru Satya Nadella \u201cGoogle\u201da meydan oxuyaraq, &#8220;Bu g\u00fcnd\u0259n yar\u0131\u015f ba\u015flay\u0131r. H\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259c\u0259yik v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 h\u0259r\u0259k\u0259t ed\u0259c\u0259yik!&#8221; dey\u0259 a\u00e7\u0131qlama verib [4].<\/p>\n<p>M\u0259\u015fhur \u201cThomson Reuters\u201d \u015firk\u0259ti \u00f6z\u00fcn\u00fcn h\u00fcquq \u00fczr\u0259 S\u0130 k\u00f6m\u0259k\u00e7isi \u201cCasetext\u201d startap\u0131na 650 milyon dollar \u00f6d\u0259yib. Salesforce Ventures generativ S\u0130 fondunun h\u0259cmini iki d\u0259f\u0259 &#8211; 500 milyon dollar art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirib. \u201cGoogle\u201d, \u201cMicrosoft\u201d v\u0259 dig\u0259r \u015firk\u0259tl\u0259rin ven\u00e7ur b\u00f6lm\u0259l\u0259ri S\u0130 il\u0259 startaplara f\u0259al \u015f\u0259kild\u0259 s\u0259rmay\u0259 qoyur. Maraql\u0131 olan konsaltinq v\u0259 texnologiyadank\u0259nar \u015firk\u0259tl\u0259r d\u0259 S\u0130-y\u0259 investisiyalar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131rlar. Enerji, kimya, metallar, m\u0259d\u0259n\u00e7\u0131xarma v\u0259 \u0259cza\u00e7\u0131l\u0131q s\u0259nayel\u0259rind\u0259 S\u0130 xidm\u0259tl\u0259ri t\u0259klif etm\u0259k f\u0259aliyy\u0259ti g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f miqyasa \u00e7at\u0131b. \u00d6lk\u0259mizd\u0259 d\u0259 yax\u015f\u0131 tan\u0131nan PwC \u015firk\u0259ti n\u00f6vb\u0259ti \u00fc\u00e7 il \u0259rzind\u0259 S\u0130 layih\u0259l\u0259rin\u0259 v\u0259 65.000 n\u0259f\u0259rlik i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sinin ixtisas\u0131n\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131na 1 milyard dollar s\u0259rmay\u0259 qoyma\u011f\u0131 planla\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131qlay\u0131b. PwC-nin proqnoz\u00e7ular\u0131 S\u0130-nin 2030-cu il\u0259 q\u0259d\u0259r qlobal iqtisadiyyat\u0131 15 trilyon dollardan \u00e7ox art\u0131ra bil\u0259c\u0259yini proqnozla\u015fd\u0131r\u0131rlar. T\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar hesab edirl\u0259r ki, bu, yaln\u0131z ba\u015flan\u011f\u0131cd\u0131r: generativ S\u0130 b\u00fct\u00fcn i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131 \u015f\u0259kill\u0259ndir\u0259c\u0259k, yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011fa v\u0259 elmi k\u0259\u015ffl\u0259r\u0259 yol a\u00e7acaq, b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 \u0259vv\u0259ll\u0259r olmayan a\u011f\u0131las\u0131\u011fmaz nailiyy\u0259tl\u0259r, iqtisadi fayda \u0259ld\u0259 etm\u0259y\u0259 imkan ver\u0259c\u0259k.<\/p>\n<p>Haz\u0131rda m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin fikrinc\u0259, S\u0130-nin potensial hesablama g\u00fcc\u00fc h\u0259r alt\u0131 aydan bir-iki d\u0259f\u0259 art\u0131r. Bu \u015f\u0259raitd\u0259 S\u0130-nin h\u0259tta g\u0259l\u0259n il n\u0259 ed\u0259 bil\u0259c\u0259yini d\u0259qiq proqnozla\u015fd\u0131rmaq \u00e7\u0259tinl\u0259\u015fir. Art\u0131q \u201cOpenAI\u201d \u015firk\u0259tinin ChatGPT sistemi tarixd\u0259 \u0259n s\u00fcr\u0259tl\u0259 b\u00f6y\u00fcy\u0259n istehlak\u00e7\u0131 proqram\u0131 kimi salnam\u0259y\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcb. \u0130\u015f\u0259 sal\u0131nd\u0131qdan c\u0259mi iki ay sonra 100 milyon aktiv istifad\u0259\u00e7iy\u0259 \u00e7atmas\u0131 il\u0259 \u00fcmumilikd\u0259 S\u0130-nin d\u00fcnya iqtisadiyyat\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnm\u0259mi\u015f \u015f\u0259kild\u0259 yenid\u0259n formala\u015fd\u0131raca\u011f\u0131, transformasiyaya u\u011fradaca\u011f\u0131 lab\u00fcdd\u00fcr. \u201cGoldman Sachs\u201d analitik \u015firk\u0259tinin hesabat\u0131na g\u00f6r\u0259, S\u0130-nin avtomatla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 qlobal miqyasda 300 milyon i\u015f yerin\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 v\u0259 qlobal \u00dcDM-i ild\u0259 7% v\u0259 ya 7 trilyon dollar art\u0131ra bil\u0259r. MkKinsey hesabat\u0131nda qeyd edilib ki, \u201chaz\u0131rk\u0131 generativ s\u00fcni intellekt v\u0259 dig\u0259r texnologiyalar bu g\u00fcn i\u015f\u00e7il\u0259rin vaxt\u0131n\u0131n 60-70%-ni \u0259hat\u0259 ed\u0259n i\u015f f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rini avtomatla\u015fd\u0131rmaq potensial\u0131na malikdir\u201d [13].<\/p>\n<p>PwC-nin hesabat\u0131nda \u00c7ind\u0259 i\u015f yerl\u0259rinin 26%-ni, B\u00f6y\u00fck Britaniyada is\u0259 20%-ni yax\u0131n iyirmi il \u0259rzind\u0259 S\u0130-nin \u0259v\u0259zl\u0259y\u0259c\u0259yi bildirilir. M\u00fcst\u0259qil maliyy\u0259 analitikl\u0259rin\u0259 g\u00f6r\u0259, S\u0130 yax\u0131n zamanda i\u015f yerl\u0259rinin t\u0259xmin\u0259n 80%-ni k\u00f6hn\u0259ld\u0259, s\u0131radan \u00e7\u0131xara bil\u0259r [12].<\/p>\n<p>MkKinsey \u015firk\u0259tinin \u0259hat\u0259li hesabat\u0131na g\u00f6r\u0259, S\u0130-d\u0259n \u0259ld\u0259 olunan g\u0259lirin 75%-i d\u00f6rd s\u0259naye sah\u0259sind\u0259n &#8211; m\u00fc\u015ft\u0259ri \u0259m\u0259liyyatlar\u0131, marketinq v\u0259 sat\u0131\u015f, proqram t\u0259minat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 v\u0259 elmi t\u0259dqiqatdan g\u0259l\u0259c\u0259k. \u015eirk\u0259t neyron \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259rd\u0259n istifad\u0259nin 63 variant\u0131n\u0131 n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irib. Onlar\u0131n aras\u0131nda S\u0130-nin m\u00fc\u015ft\u0259ril\u0259rl\u0259 qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259ni saxlamaq, sat\u0131\u015f m\u0259zmunu yaratmaq v\u0259 istifad\u0259\u00e7il\u0259rin ist\u0259yi il\u0259 proqramlar yazmaq qabiliyy\u0259ti var. H\u0259m\u00e7inin, generativ S\u0130 iqtisadiyyat\u0131n b\u00fct\u00fcn sektorlar\u0131na \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259c\u0259k. M\u0259s\u0259l\u0259n, bank i\u015find\u0259 S\u0130-nin g\u00fcc\u00fcnd\u0259n tam istifad\u0259 olunarsa, texnologiya ild\u0259 200-340 milyard dollar aras\u0131nda g\u0259lir g\u0259tir\u0259 bil\u0259r. P\u0259rak\u0259nd\u0259 sat\u0131\u015fda S\u0130 h\u0259r il \u0259lav\u0259 400-660 milyard dollar qazana bilir. Neyro\u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r h\u0259m\u00e7inin i\u015f\u00e7il\u0259rin i\u015f vaxt\u0131n\u0131n 70%-ni ala bil\u0259n rutin tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131 avtomatla\u015fd\u0131raraq onlar\u0131 azad edir. MkKinsey hesab edir ki, texnologiya inki\u015faf etdikc\u0259 v\u0259 t\u0259kmill\u0259\u015fdikc\u0259 neyron \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r vasit\u0259sil\u0259 i\u015f ax\u0131n\u0131n\u0131n transformasiyas\u0131 s\u00fcr\u0259tl\u0259n\u0259c\u0259k. Bunun hesab\u0131na 2040-c\u0131 il\u0259 q\u0259d\u0259r \u0259m\u0259k m\u0259hsuldarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00fcmumi art\u0131m\u0131 ild\u0259 0,1-0,6% artacaqd\u0131r. Dig\u0259r avtomatla\u015fd\u0131rma texnologiyalar\u0131 il\u0259 birlikd\u0259 i\u015f\u00e7il\u0259rin s\u0259m\u0259r\u0259liliyi n\u00f6vb\u0259ti iki onillikd\u0259 0,2-3,3% arta bil\u0259r [20].<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>N\u018fT\u0130C\u018f<\/strong><\/p>\n<p><strong>T\u0259bii v\u0259 s\u00fcni z\u0259ka: \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q, yoxsa qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u00f6z\u00fcn\u00fcm\u0259hv\u0259 aparan yolun se\u00e7imi sosial elml\u0259rin ortaq s\u0259yl\u0259rind\u0259n \u00e7ox as\u0131l\u0131d\u0131r <\/strong><\/p>\n<p>Generativ S\u0130 v\u0259 yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar\u0131n (ChatGPT v\u0259 s.) k\u0259\u015ffi b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada sensasiyaya \u00e7evrildi. Bu g\u00fccl\u00fc texnologiyalar\u0131n onlar\u0131n nec\u0259 t\u0259tbiq olunaca\u011f\u0131na q\u0259rar verilm\u0259si ictimai m\u00fczakir\u0259l\u0259r ke\u00e7irilm\u0259d\u0259n c\u0259miyy\u0259tin b\u00fct\u00fcn sah\u0259l\u0259rind\u0259 t\u0259tbiq edilm\u0259si t\u0259hl\u00fck\u0259li bir tendensiyad\u0131r.<\/p>\n<p>2022-ci ilin noyabr ay\u0131ndan \u201cOpenAI\u201d t\u0259r\u0259find\u0259n ChatGPT botunun burax\u0131lmas\u0131 il\u0259 ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 ali m\u0259kt\u0259bl\u0259rd\u0259 t\u0259l\u0259b\u0259l\u0259rin yazd\u0131\u011f\u0131 akademik yaz\u0131lar\u0131n \u0259n\u0259n\u0259 olaraq tarix\u0259 qovu\u015fmas\u0131 qeyd edildi. Bot \u015fifahi dild\u0259 suallara cavab ver\u0259, komp\u00fcter kodlar\u0131n\u0131n yaz\u0131lmas\u0131, r\u0259sm \u00e7\u0259kilm\u0259si, dietik menyular\u0131n t\u0259rtib edilm\u0259si v\u0259 s. t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u0259g\u0259lm\u0259z dig\u0259r tap\u015f\u0131r\u0131qlar\u0131 yerin\u0259 yetir\u0259 bilm\u0259sini s\u00fcbut etdi. Haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 cavablar\u0131n \u00e7ox ard\u0131c\u0131l v\u0259 inand\u0131r\u0131c\u0131 olmas\u0131na baxmayaraq, b\u0259z\u0259n s\u0259hvl\u0259r\u0259 yol verm\u0259si, saxta faktlar yaratmas\u0131 kimi hallar\u0131 S\u0130 t\u0259dqiqat\u00e7\u0131lar\u0131 &#8220;hall\u00fcsinasiya&#8221; fenomeni adland\u0131rd\u0131. Saxta ba\u011flant\u0131larla ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar son vaxtlar bir s\u0131ra elmi jurnallar\u0131n akademik m\u0259qal\u0259l\u0259rd\u0259 ChatGPT v\u0259 ox\u015far vasit\u0259l\u0259rin istifad\u0259sini qada\u011fan v\u0259 ya ciddi \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259hdudla\u015fd\u0131rmas\u0131na s\u0259b\u0259b oldu.<\/p>\n<p>Getdikc\u0259 yeni texnologiyan\u0131n real v\u0259 virtual d\u00fcnyada sonsuz cinay\u0259tl\u0259r\u0259 yol a\u00e7a bil\u0259c\u0259yi, onlayn f\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131l\u0131qdan tutmu\u015f z\u0259r\u0259rli proqramlar\u0131n yaz\u0131lmas\u0131na q\u0259d\u0259r m\u00fcxt\u0259lif qeyri-qanuni sxeml\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259tbiq edil\u0259c\u0259yi il\u0259 ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar m\u00fczakir\u0259y\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131ld\u0131. Bu, t\u0259sad\u00fcfi say\u0131la bilm\u0259z. \u00c7\u00fcnki c\u0259mi bir ne\u00e7\u0259 on il \u0259vv\u0259l sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r d\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 demokratiyan\u0131 g\u00fccl\u0259ndir\u0259c\u0259k bir yenilik kimi t\u0259qdim olunmu\u015fdu, lakin onlar dezinformasiya yayaraq onu xaos yarada bil\u0259c\u0259k siyasi texnologiyalara transformasiya etdi. \u015e\u0259b\u0259k\u0259 &#8211; Feysbuk, Tvitter inqilablar\u0131 ba\u015f verdi. S\u0130-nin ox\u015far \u015f\u0259kild\u0259 istifad\u0259 edil\u0259c\u0259yini g\u00fcman etm\u0259k reall\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>Yeni texnologiyalar \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n sui-istifad\u0259si, \u00fcmumilikd\u0259 m\u0259xfiliyin m\u0259hv edilm\u0259si y\u00f6n\u00fcnd\u0259 \u0259lav\u0259 riskl\u0259r yarad\u0131r. AB\u015e-\u0131n sabiq d\u00f6vl\u0259t katibi Henri A.Kissincerin fikrinc\u0259, S\u0130 texnologiyalar\u0131 insan yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fcn\u00fc sars\u0131tmaq potensial\u0131na malik olmaqla, h\u0259m d\u0259 d\u0259rin psixoloji effekt\u0259 malikdir. \u00c7\u00fcnki informasiya rasional a\u011f\u0131l\u0131, t\u0259bii m\u00fcdrikliyi \u201crepressiyaya u\u011frad\u0131r\u201d.<\/p>\n<p>B\u0259zi t\u0259hlill\u0259rd\u0259 S\u0130-nin b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin yox olmas\u0131na s\u0259b\u0259b olaca\u011f\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 qorxular ayd\u0131n \u015f\u0259kild\u0259 \u0259sasland\u0131r\u0131l\u0131b. Reall\u0131q bundan ibar\u0259tdir ki, bu q\u0259d\u0259r y\u00fcks\u0259k stavkalar\u0131n ortaya qoyuldu\u011fu texnologiyan\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259yini sad\u0259c\u0259 S\u0130 \u00fczr\u0259 m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin, h\u0259tta texnoloji \u015firk\u0259t r\u0259hb\u0259rl\u0259rinin d\u0259 \u00f6hd\u0259sin\u0259 buraxmaq olmaz. Onun ba\u015fgic\u0259ll\u0259ndirici inki\u015faf templ\u0259rin\u0259 adekvat olaraq, t\u0259cili h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259m\u0259 yollar\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si, m\u00f6vcud \u201cm\u0259suliyy\u0259t da\u015f\u0131yan yoxdur\u201d kimi vakuumun aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131 vacibdir. Bu proses he\u00e7 bir sah\u0259 il\u0259 m\u00fcqayis\u0259 oluna bilm\u0259y\u0259n qlobal i\u015ftirak t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p>S\u0130-y\u0259 qlobal i\u015f d\u00fcnyas\u0131n\u0131n qeyri-adi mara\u011f\u0131, birba\u015fa investisiyalar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259d\u0259n yat\u0131r\u0131lmas\u0131 onun ziyanl\u0131 sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rini d\u0259 g\u00fccl\u0259ndir\u0259 bil\u0259r. Art\u0131q indid\u0259n S\u0130 startap \u015firk\u0259tl\u0259ri sat\u0131n almaqla, \u00f6z\u0259ll\u0259\u015fdirm\u0259kl\u0259, i\u015f\u00e7i q\u00fcvv\u0259sini k\u00fctl\u0259vi ixtisar etm\u0259kl\u0259, yeni sah\u0259y\u0259 y\u00fcks\u0259k dividendl\u0259r \u00f6d\u0259m\u0259kl\u0259 fantastik m\u0259bl\u0259\u011fd\u0259 s\u0259rv\u0259tl\u0259r \u0259ld\u0259 etm\u0259k olar. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, ChatGPT v\u0259 dig\u0259r S\u0130 texnologiyalar\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 v\u0259 i\u015f yerind\u0259 total n\u0259zar\u0259ti, daha s\u0259rt i\u015f \u015f\u0259raitini, \u00e7evik i\u015f saatlar\u0131n\u0131 v\u0259 s. t\u0259\u015fkil etm\u0259kl\u0259 insanlara sosial t\u0259zyiqi maksimum d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 art\u0131rma\u011f\u0131 daha da asanla\u015fd\u0131racaq.<\/p>\n<p>Sual oluna bil\u0259r ki, texnologiyalar tarix boyu h\u0259mi\u015f\u0259 olub. Yeni t\u0259tbiql\u0259r texnoloji s\u0131\u00e7ray\u0131\u015flar v\u0259 \u0259sas\u0259n m\u00fcsb\u0259t n\u0259tic\u0259l\u0259r verib. XXI \u0259srin iqtisadi m\u00fchiti tamamil\u0259 f\u0259rqlidir. S\u0130 texnologiyalar\u0131 bazara yeni g\u0259l\u0259nl\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tli bir \u201cgiri\u015f mane\u0259si\u201d yarad\u0131r v\u0259 bazar\u0131n konsentrasiyas\u0131na meyillidir. Bu potensial inhisarla\u015fma (sui-istifad\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 birlikd\u0259) o dem\u0259kdir ki, d\u00fcnya \u00f6lk\u0259l\u0259ri, elmi ictimaiyy\u0259t t\u0259cili olaraq bu texnoloji s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131n m\u00fcmk\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259lidir. Texnokrat-milyarder i\u015f adam\u0131 Elon Mask \u201cGoogle\u201d v\u0259 \u201cDeep Mind\u201d \u015firk\u0259tl\u0259rinin bu sah\u0259d\u0259 monopoliya yaratmas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259ri g\u00f6rd\u00fckd\u0259n sonra S\u0130 il\u0259 ba\u011fl\u0131 t\u0259dqiqat aparan \u015firk\u0259t yaratmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259lib.<\/p>\n<p>S\u0130 sava\u015f\u0131na qo\u015fulan, milyardlarla s\u0259rmay\u0259 qoyan v\u0259 bu proses\u0259 qo\u015fulmayan \u00f6lk\u0259l\u0259r var. Potensial inhisarla\u015fma \u2013 imkanlardan sui-istifad\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259si il\u0259 birlikd\u0259 bu o dem\u0259kdir ki, x\u00fcsusil\u0259 proses\u0259 qo\u015fulmayan \u00f6lk\u0259l\u0259r bu texnoloji s\u0131\u00e7ray\u0131\u015f\u0131n m\u00fcmk\u00fcn n\u0259tic\u0259l\u0259ri bar\u0259d\u0259 t\u0259cili d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259lidir.<\/p>\n<p>T\u0259bii intellekti, insanlar\u0131 \u0259v\u0259z etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 oluna bil\u0259c\u0259k ist\u0259nil\u0259n texnologiya t\u0259kc\u0259 i\u015f yerl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn deyil, h\u0259m istehlak\u00e7\u0131lar, h\u0259m investorlar, b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t \u00fc\u00e7\u00fcn total risk v\u0259 t\u0259hdidl\u0259r yarad\u0131r.<\/p>\n<p>Bu m\u0259qal\u0259 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 S\u0130 t\u0259r\u0259find\u0259n yarad\u0131lan riskl\u0259rin v\u0259 r\u0259qab\u0259tin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin ki\u00e7ik bir qismin\u0259 toxunuldu. Prosesl\u0259rin h\u0259rbi-siyasi, a\u015fkar geosiyasi t\u0259sirl\u0259ri, informasiya m\u00fcharib\u0259sind\u0259, se\u00e7ki texnologiyalar\u0131nda t\u0259tbiql\u0259ri, ictimai r\u0259yin manipulyasiyas\u0131, rejimd\u0259yi\u015fdirici siyasi texnologiyalarda t\u0259tbiql\u0259ri v\u0259 s. h\u0259r bir \u00f6lk\u0259ni potensial h\u0259d\u0259f\u0259 \u00e7evir\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>T\u0259dqiqat\u0131n yekunu olaraq b\u0259zi q\u0259na\u0259tl\u0259r\u0259 g\u0259ldikd\u0259:<\/p>\n<p>v D\u00fcnya elmi ictimaiyy\u0259ti S\u0130 texnologiyalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131nda insan m\u0259rk\u0259zli, insana xidm\u0259t ed\u0259n prinsipl\u0259ri r\u0259hb\u0259r tutulmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn indiki vaxtda h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 ke\u00e7m\u0259s\u0259, sonra \u00e7ox gec ola bil\u0259r.<\/p>\n<p>v \u0130lk olaraq, \u00e7\u0131x\u0131\u015f yolu qismind\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259tin maraqlar\u0131n\u0131n maddi-texnoloji maraqlardan \u00f6n\u0259 ke\u00e7m\u0259si, m\u00fcxt\u0259lif m\u0259qs\u0259dli t\u0259tbiql\u0259rin ziyanl\u0131 sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin aradan qald\u0131r\u0131lmas\u0131, h\u00fcquqi t\u0259nziml\u0259nm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn ortaq qlobal qurumlar t\u0259sis edil\u0259 bil\u0259r. H\u0259min qurumlar\u0131n lokal t\u0259msil\u00e7ilikl\u0259ri yarad\u0131la, birg\u0259 f\u0259aliyy\u0259t \u0259laq\u0259l\u0259ndiril\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p>v X\u00fcsusil\u0259 ictimai maraqlar\u0131n qorunmas\u0131 istiqam\u0259tind\u0259 S\u0130-nin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn qanunvericilik sah\u0259sind\u0259 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131nmal\u0131 olan \u00fc\u00e7 \u201cictimai\u201d mexanizm qeyd edil\u0259 bil\u0259r. Bunlar:<\/p>\n<ol>\n<li>S\u0130-nin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259ri il\u0259 ba\u011fl\u0131 hesabatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn ictimai n\u0259zar\u0259t mexanizml\u0259ri, o c\u00fcml\u0259d\u0259n ictimai r\u0259yl\u0259 \u0259ks \u0259laq\u0259ni t\u0259min etm\u0259k yolu il\u0259 davaml\u0131 qiym\u0259tl\u0259ndirm\u0259l\u0259r;<\/li>\n<li>S\u0130-nin c\u0259miyy\u0259t\u0259 t\u0259siri il\u0259 ba\u011fl\u0131 elmi t\u0259dqiqat \u0259sasl\u0131 (evidence-based) ara\u015fd\u0131rmalar\u0131n apar\u0131lmas\u0131, m\u0259lumat\u0131n toplan\u0131lmas\u0131 v\u0259 yay\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn ictimai monitorinq mexanizml\u0259ri;<\/li>\n<li>\u015f\u0259xsiyy\u0259t, institutlar v\u0259 c\u0259miyy\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 t\u0259sirl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatlar\u0131n \u0259ld\u0259 edlilm\u0259si, \u015f\u0259ffafl\u0131qla ba\u011fl\u0131 ictimai q\u0259rarlar\u0131n q\u0259bulu.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Qeyd edil\u0259n m\u0259qamlar haz\u0131rda S\u0130-nin sosial n\u0259tic\u0259l\u0259rinin t\u0259nziml\u0259nm\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n yeni qanunvericilikl\u0259rd\u0259 S\u0130 h\u00fcququ v\u0259 S\u0130 idar\u0259\u00e7iliyi kimi yeni sah\u0259l\u0259rin adekvat inki\u015faf etdirilm\u0259si il\u0259 s\u0131x ba\u011fl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u0130ST\u0130FAD\u018f ED\u0130LM\u0130\u015e \u018fD\u018fB\u0130YYAT: <\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u0130ngilis dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol>\n<li>AI researchers call upon new German government to back autonomous weapons treaty. November 1, 2021. \/\/ https:\/\/autonomousweapons.org\/ai-researchers-call-upon-new-german-government-to-back-autonomous-weapons-treaty\/?utm_source=ActiveCampaign&amp;utm_medium=email&amp;utm_content=FLI+ November+ 2021+Newsletter &amp;utm_campaign=FLI+November+2021+Newsletter<\/li>\n<li>AI Revolution: Simulating Human Behavior for Groundbreaking Social Science. \/\/ https:\/\/neurosciencenews.com\/ai-social-science-research-23488\/<\/li>\n<li>An Overview of National AI Strategies. \/\/ https:\/\/medium.com\/politics-ai\/an-overview-of-national-ai-strategies-2a70ec6edfd<\/li>\n<li>Artificial Intelligence May Be Coming For Your Job. \/\/ https:\/\/www.forbes.com\/sites\/jackkelly\/2023\/05\/24\/artificial-intelligence-may-be-coming-for-your-job\/?sh=3a7c1b9878b6<\/li>\n<li>Bayaml\u0131o\u011flu, E., &amp; Leenes, R. (2018). The \u2018rule of law\u2019 implications of data-driven decision-making: A techno-regulatory perspective. Law, Innovation and Technology, 10(2), 295-313. &#8211; https:\/\/doi.org\/10.1080\/17579961.2018.1527475<\/li>\n<li>ChatGPT probably beat you at the philosophy baccalaureate\u2026 and he wasn\u2019t even all the way. \/\/ https:\/\/www.gearrice.com\/update\/chatgpt-probably-beat-you-at-the-philosophy-baccalaureate-and-he-wasnt-even-all-the-way\/<\/li>\n<li>Council Europe. (2019). Terms of reference for the Ad hoc Committee on Artificial Intelligence (CAHAI). \/\/ https:\/\/www.coe.int\/en\/web\/artificial-intelligence\/cahai<\/li>\n<li>Deepfake AI (deep fake). \/\/ https:\/\/www.techtarget.com\/whatis\/definition\/deepfake<\/li>\n<li>European Commission (2020c). White Paper on Artificial Intelligence\u2014A European approach to excellence and trust (White Paper COM(2020) 65 final).<\/li>\n<li>Henry A. Kissinger, Eric Schmidt, and Daniel Huttenlocher, The Age of AI: And Our Human Future, Little, Brown and Company, 2021, 272 p.<\/li>\n<li>https:\/\/www.aspenideas.org\/?utm_source=newsletter&amp;utm_medium=email&amp;utm_campaign=newsletter_axiosam&amp;stream=top<\/li>\n<li>https:\/\/www.businesstoday.in\/technology\/news\/story\/ai-could-probably-make-80-of-jobs-obsolete-ai-guru-ben-goertzels-revelation-380911-2023-05-11<\/li>\n<li>Is AI coming for your job? These are the workers who will be replaced first, according to experts. \/\/ https:\/\/www.thestar.com\/business\/is-ai-coming-for-your-job-these-are-the-workers-who-will-be-replaced-first\/article_240fe68b-854e-53b7-b0f9-9c1ca2319b0c.html?<\/li>\n<li>Is AI Coming for Your Job? \/\/ https:\/\/hbswk.hbs.edu\/item\/is-ai-coming-for-your-job\/\/<\/li>\n<li>Smuha, N. A. (2021). Beyond the individual: governing AI\u2019s societal harm. Internet Policy Review, 10(3). &#8211; https:\/\/doi.org\/10.14763\/2021.3.1574<\/li>\n<li>Social media and everyday politics, re-examined. \/\/ http:\/\/culturedigitally.org\/2017\/04\/social-media-and-everyday-politics-re-examined\/<\/li>\n<li>Social scientists look to AI models to study human behavior. \/\/ https:\/\/www.axios.com\/2023\/06\/24\/social-scientists-look-to-ai-models-to-study-human-behavior?utm_source=newsletter&amp;utm_medium=email&amp;utm_campaign=news letter_axioslogin&amp;stream=top<\/li>\n<li>Taylor V. Intuitive Surgical Inc. (Majority and Dissent). \/\/ https:\/\/law.justia.com\/cases\/washington\/supreme-court\/2017\/92210-1.html?utm_source=newsletter&amp;utm_medium=email&amp;utm_campaign=newsletter_axioslogin<\/li>\n<li>The 2024 presidential race is the AI election. \/\/ https:\/\/www.axios.com\/2023\/06\/27\/artificial-intelligence-ai-2024-election-biden?utm_source=newsletter&amp;utm_medium=email&amp;utm_campaign=newsletter_axiosam&amp;stream=top<\/li>\n<li>The economic potential of generative AI: The next productivity frontier. June 14, 2023 | Report. \/\/ https:\/\/www.mckinsey.com\/capabilities\/mckinsey-digital\/our-insights\/the-economic-potential-of-generative-AI-the-next-productivity-frontier#industry-impacts<\/li>\n<li>Turing, Alan.&#8221;Computing Machinery and Intelligence&#8221;. Mind, 1950, pp. 433-460.<\/li>\n<li>Who were the Luddites? \/\/ https:\/\/www.history.com\/news\/who-were-the-luddites<\/li>\n<li>Zuiderveen Borgesius, F. J. Discrimination, artificial intelligence, and algorithmic decision-making [Study.2018]. Council of Europe, Directorate General of Democracy. \/\/ https:\/\/rm.coe.int\/discrimination-artificial-intelligence-and-algorithmic-decision making\/1680925d73<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>Rus dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol start=\"24\">\n<li>\u0418\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442: \u0441\u043f\u0430\u0441\u0435\u0442 \u0438\u043b\u0438 \u0443\u043d\u0438\u0447\u0442\u043e\u0436\u0438\u0442 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e. \/\/ https:\/\/radiokp.ru\/podcast\/dialogi\/679569<\/li>\n<\/ol>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Tahira Allahyarova<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0SOCIAL IMPLICATIONS OF THE DEVELOPMENT AND APPLICATION <\/strong><strong>OF ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>Abstract <\/strong><\/p>\n<p>The article discusses the social effects and consequences of the implications of artificial intelligence technologies, Generative Artificial Intelligence, as one of its latest forms and a new generation of chat bots.<\/p>\n<p>The author characterizes Artificial Intelligence as the engine of the 4th industrial revolution, the global technological revolution and a new challenge to humanity. It is noted that the results of the AI will affect the radical reconfiguration of the global division of labor, the restructuring of technological chains and, as a result, the reshaping of world economic and political power.<\/p>\n<p>The use of new generation A\u0130 technologies in all regions of the world and the use of their capabilities for various purposes can lead to very serious social consequences, disruption of political and international stability, the emergence of new migration waves, the spread of extremist ideologies, the growth of international terrorism and organized crime.<\/p>\n<p>The article deals with the study of the social consequences of artificial intelligence. The results of the use of Artificial Intelligence in political, economic, media and journalism, education, health and social sciences are analyzed. It is also emphasized that social networks were initially presented as an innovation that strengthens democracy, but later transformed into political technologies capable of creating disinformation and chaos.<\/p>\n<p>In the final part, the author presents his conclusions regarding the socio-political consequences of the processes, their use in the information conflict, electoral technologies, manipulation of public opinion, threats and ways and mechanisms to prevent their possible use for political purposes.<\/p>\n<p><strong>Keywords: <\/strong>Artificial intelligence (AI), Generative Artificial Intelligence, Society, Social Impact and Consequences, ChatGPT, New Generation of Chat Bots, AI and social sciences, AI and economic processes, AI law, AI governance<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u0422\u0430\u0445\u0438\u0440\u0430 \u0410\u043b\u043b\u0430\u0445\u044c\u044f\u0440\u043e\u0432\u0430<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0\u0421\u041e\u0426\u0418\u0410\u041b\u042c\u041d\u042b\u0415 \u041f\u041e\u0421\u041b\u0415\u0414\u0421\u0422\u0412\u0418\u042f \u0420\u0410\u0417\u0420\u0410\u0411\u041e\u0422\u041a\u0418 \u0418 \u041f\u0420\u0418\u041c\u0415\u041d\u0415\u041d\u0418\u042f <\/strong><strong>\u0422\u0415\u0425\u041d\u041e\u041b\u041e\u0413\u0418\u0419 \u0418\u0421\u041a\u0423\u0421\u0421\u0422\u0412\u0415\u041d\u041d\u041e\u0413\u041e \u0418\u041d\u0422\u0415\u041b\u041b\u0415\u041a\u0422\u0410<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u0420\u0435\u0437\u044e\u043c\u0435<\/strong><\/p>\n<p>\u0412 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435 \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u044e\u0442\u0441\u044f \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u044d\u0444\u0444\u0435\u043a\u0442\u044b \u0438 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432\u0438\u044f \u0432\u043d\u0435\u0434\u0440\u0435\u043d\u0438\u044f \u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0439 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430, \u0433\u0435\u043d\u0435\u0440\u0430\u0442\u0438\u0432\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430, \u043e\u0434\u043d\u043e\u0439 \u0438\u0437 \u0435\u0433\u043e \u043d\u043e\u0432\u0435\u0439\u0448\u0438\u0445 \u0444\u043e\u0440\u043c \u0438 \u043d\u043e\u0432\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f \u0447\u0430\u0442-\u0431\u043e\u0442\u043e\u0432.<\/p>\n<p>\u0410\u0432\u0442\u043e\u0440 \u0445\u0430\u0440\u0430\u043a\u0442\u0435\u0440\u0438\u0437\u0443\u0435\u0442 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442 \u043a\u0430\u043a \u0434\u0432\u0438\u0433\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c 4-\u0439 \u043f\u0440\u043e\u043c\u044b\u0448\u043b\u0435\u043d\u043d\u043e\u0439 \u0440\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u0438, \u0433\u043b\u043e\u0431\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0439 \u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0440\u0435\u0432\u043e\u043b\u044e\u0446\u0438\u0438 \u0438 \u043d\u043e\u0432\u043e\u0433\u043e \u0432\u044b\u0437\u043e\u0432\u0430 \u0447\u0435\u043b\u043e\u0432\u0435\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0443. \u041e\u0442\u043c\u0435\u0447\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u0440\u0435\u0437\u0443\u043b\u044c\u0442\u0430\u0442\u044b \u0421\u0418 \u043f\u043e\u0432\u043b\u0438\u044f\u044e\u0442 \u043d\u0430 \u043a\u043e\u0440\u0435\u043d\u043d\u0443\u044e \u043f\u0435\u0440\u0435\u043d\u0430\u0441\u0442\u0440\u043e\u0439\u043a\u0443 \u0433\u043b\u043e\u0431\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0433\u043e \u0440\u0430\u0437\u0434\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f \u0442\u0440\u0443\u0434\u0430, \u043f\u0435\u0440\u0435\u0441\u0442\u0440\u043e\u0439\u043a\u0443 \u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0446\u0435\u043f\u043e\u0447\u0435\u043a \u0438, \u043a\u0430\u043a \u0441\u043b\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432\u0438\u0435, \u043d\u0430 \u043f\u0435\u0440\u0435\u0444\u043e\u0440\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u043e\u0439 \u044d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0438 \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0432\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438.<\/p>\n<p>\u041f\u0440\u0438\u043c\u0435\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0418\u0422-\u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0439 \u043d\u043e\u0432\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f \u0432\u043e \u0432\u0441\u0435\u0445 \u0440\u0435\u0433\u0438\u043e\u043d\u0430\u0445 \u043c\u0438\u0440\u0430 \u0438 \u0438\u0441\u043f\u043e\u043b\u044c\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0438\u0445 \u0432\u043e\u0437\u043c\u043e\u0436\u043d\u043e\u0441\u0442\u0435\u0439 \u0432 \u0440\u0430\u0437\u043b\u0438\u0447\u043d\u044b\u0445 \u0446\u0435\u043b\u044f\u0445 \u043c\u043e\u0436\u0435\u0442 \u043f\u0440\u0438\u0432\u0435\u0441\u0442\u0438 \u043a \u0432\u0435\u0441\u044c\u043c\u0430 \u0441\u0435\u0440\u044c\u0435\u0437\u043d\u044b\u043c \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u043c \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432\u0438\u044f\u043c, \u043d\u0430\u0440\u0443\u0448\u0435\u043d\u0438\u044e \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439 \u0438 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u043e\u0439 \u0441\u0442\u0430\u0431\u0438\u043b\u044c\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438, \u0432\u043e\u0437\u043d\u0438\u043a\u043d\u043e\u0432\u0435\u043d\u0438\u044e \u043d\u043e\u0432\u044b\u0445 \u043c\u0438\u0433\u0440\u0430\u0446\u0438\u043e\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0432\u043e\u043b\u043d, \u0440\u0430\u0441\u043f\u0440\u043e\u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u0435\u043d\u0438\u044e \u044d\u043a\u0441\u0442\u0440\u0435\u043c\u0438\u0441\u0442\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0438\u0434\u0435\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0439, \u0440\u043e\u0441\u0442\u0443 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443\u043d\u0430\u0440\u043e\u0434\u043d\u043e\u0433\u043e \u0442\u0435\u0440\u0440\u043e\u0440\u0438\u0437\u043c\u0430 \u0438 \u043e\u0440\u0433\u0430\u043d\u0438\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u043d\u043e\u0439 \u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u0443\u043f\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438.<\/p>\n<p>\u0412 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435 \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0445 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432\u0438\u0439 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430. \u0410\u043d\u0430\u043b\u0438\u0437\u0438\u0440\u0443\u044e\u0442\u0441\u044f \u0440\u0435\u0437\u0443\u043b\u044c\u0442\u0430\u0442\u044b \u043f\u0440\u0438\u043c\u0435\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442\u0430 \u0432 \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439, \u044d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0439, \u043c\u0435\u0434\u0438\u0430- \u0438 \u0436\u0443\u0440\u043d\u0430\u043b\u0438\u0441\u0442\u0438\u043a\u0435, \u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0438, \u043c\u0435\u0434\u0438\u043a\u043e-\u0441\u0430\u043d\u0438\u0442\u0430\u0440\u043d\u044b\u0445 \u0438 \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0445 \u043d\u0430\u0443\u043a\u0430\u0445. \u0422\u0430\u043a\u0436\u0435 \u043f\u043e\u0434\u0447\u0435\u0440\u043a\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u0441\u0435\u0442\u0438 \u0438\u0437\u043d\u0430\u0447\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e \u043f\u0440\u0435\u043f\u043e\u0434\u043d\u043e\u0441\u0438\u043b\u0438\u0441\u044c \u043a\u0430\u043a \u043d\u043e\u0432\u043e\u0432\u0432\u0435\u0434\u0435\u043d\u0438\u0435, \u0443\u043a\u0440\u0435\u043f\u043b\u044f\u044e\u0449\u0435\u0435 \u0434\u0435\u043c\u043e\u043a\u0440\u0430\u0442\u0438\u044e, \u043d\u043e \u043f\u043e\u0437\u0436\u0435 \u0442\u0440\u0430\u043d\u0441\u0444\u043e\u0440\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043b\u0438\u0441\u044c \u0432 \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0438, \u0441\u043f\u043e\u0441\u043e\u0431\u043d\u044b\u0435 \u0441\u043e\u0437\u0434\u0430\u0432\u0430\u0442\u044c \u0434\u0435\u0437\u0438\u043d\u0444\u043e\u0440\u043c\u0430\u0446\u0438\u044e \u0438 \u0445\u0430\u043e\u0441.<\/p>\n<p>\u0412 \u0437\u0430\u043a\u043b\u044e\u0447\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u043e\u0439 \u0447\u0430\u0441\u0442\u0438 \u0430\u0432\u0442\u043e\u0440 \u043f\u0440\u0435\u0434\u0441\u0442\u0430\u0432\u043b\u044f\u0435\u0442 \u0441\u0432\u043e\u0438 \u0432\u044b\u0432\u043e\u0434\u044b \u043e\u0442\u043d\u043e\u0441\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u043e \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e-\u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432\u0438\u0439 \u043f\u0440\u043e\u0446\u0435\u0441\u0441\u043e\u0432, \u0438\u0445 \u0438\u0441\u043f\u043e\u043b\u044c\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u0432 \u0438\u043d\u0444\u043e\u0440\u043c\u0430\u0446\u0438\u043e\u043d\u043d\u043e\u043c \u043a\u043e\u043d\u0444\u043b\u0438\u043a\u0442\u0435, \u0438\u0437\u0431\u0438\u0440\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0445 \u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0439, \u043c\u0430\u043d\u0438\u043f\u0443\u043b\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u043c \u043c\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435\u043c, \u0443\u0433\u0440\u043e\u0437 \u0438 \u0441\u043f\u043e\u0441\u043e\u0431\u043e\u0432 \u0438 \u043c\u0435\u0445\u0430\u043d\u0438\u0437\u043c\u043e\u0432 \u043f\u0440\u0435\u0434\u043e\u0442\u0432\u0440\u0430\u0449\u0435\u043d\u0438\u044f \u0438\u0445 \u0432\u043e\u0437\u043c\u043e\u0436\u043d\u043e\u0433\u043e \u0438\u0441\u043f\u043e\u043b\u044c\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u0432 \u043f\u043e\u043b\u0438\u0442\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u0446\u0435\u043b\u044f\u0445.<\/p>\n<p><strong>\u041a\u043b\u044e\u0447\u0435\u0432\u044b\u0435 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0430: <\/strong>\u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442 (\u0418\u0418), \u0433\u0435\u043d\u0435\u0440\u0430\u0442\u0438\u0432\u043d\u044b\u0439 \u0438\u0441\u043a\u0443\u0441\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0438\u043d\u0442\u0435\u043b\u043b\u0435\u043a\u0442, \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0435 \u0432\u043e\u0437\u0434\u0435\u0439\u0441\u0442\u0432\u0438\u0435 \u0438 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u0441\u0442\u0432\u0438\u044f, ChatGPT, \u0447\u0430\u0442-\u0431\u043e\u0442\u044b \u043d\u043e\u0432\u043e\u0433\u043e \u043f\u043e\u043a\u043e\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f, \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e, \u0418\u0418 \u0438 \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u043d\u0430\u0443\u043a\u0438, \u0418\u0418 \u0438 \u044d\u043a\u043e\u043d\u043e\u043c\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0435 \u043f\u0440\u043e\u0446\u0435\u0441\u0441\u044b, \u043f\u0440\u0430\u0432\u043e \u0418\u0418, \u0443\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0418\u0418<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tahir\u0259 ALLAHYAROVA Sosial T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zi \u0130dar\u0259 Hey\u0259tinin \u00fczv\u00fc, departament m\u00fcdiri, professor E-mail: tahirallahyarova@gmail.com ORCID: 0000-0001-6491-0757 &nbsp; X\u00fclas\u0259. M\u0259qal\u0259d\u0259 s\u00fcni intellekt texnologiyalar\u0131n\u0131n, onun \u0259n son formalar\u0131ndan biri olan generativ s\u00fcni intellektin v\u0259 yeni n\u0259sil \u00e7atbotlar\u0131n t\u0259tbiqinin sosial effektl\u0259ri v\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n b\u0259hs edilir. M\u00fc\u0259llif s\u00fcni intellekti 4-c\u00fc s\u0259naye inqilab\u0131n\u0131n, qlobal texnoloji inqilab\u0131n v\u0259 b\u0259\u015f\u0259riyy\u0259t\u0259 qar\u015f\u0131 yeni \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f\u0131n [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":891,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-965","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cild-1--1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/965","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=965"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/965\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":966,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/965\/revisions\/966"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/891"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=965"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=965"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=965"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}