{"id":967,"date":"2023-10-04T13:12:21","date_gmt":"2023-10-04T09:12:21","guid":{"rendered":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/?p=967"},"modified":"2023-12-16T21:17:27","modified_gmt":"2023-12-16T17:17:27","slug":"azerbaycanda-kibertehlukesizlikle-bagli-ilk-ictimai-rey-sorgusu-bezi-neticeler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/2023\/10\/04\/azerbaycanda-kibertehlukesizlikle-bagli-ilk-ictimai-rey-sorgusu-bezi-neticeler\/","title":{"rendered":"AZ\u018fRBAYCANDA K\u0130BERT\u018fHL\u00dcK\u018fS\u0130ZL\u0130KL\u018f  BA\u011eLI \u0130LK \u0130CT\u0130MA\u0130 R\u018fY SOR\u011eUSU:  B\u018fZ\u0130 N\u018fT\u0130C\u018fL\u018fR"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Zahid ORUC <\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>Sosial T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zi \u0130dar\u0259 Hey\u0259tinin s\u0259dri <\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><em>E-mail: zahidoruc@gmail.com<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>X\u00fclas\u0259.<\/strong> M\u0259qal\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 onun sosial aspektl\u0259ri ictimai r\u0259y sor\u011fusunun n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda-empirik t\u0259dqiqat prizmas\u0131ndan ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Qeyd edilir ki, \u0130KT texnologiyalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 v\u0259 elektron d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu sah\u0259sind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 internet istifad\u0259\u00e7il\u0259rinin say\u0131 v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan regionun lider d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n olan Az\u0259rbaycanda kibercinay\u0259t v\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri d\u00f6vl\u0259timizin strateji prioritetl\u0259ri s\u0131ras\u0131ndad\u0131r. \u00d6lk\u0259 r\u0259hb\u0259rliyinin bu sah\u0259d\u0259 m\u00fcvafiq qanunverici \u0259saslar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131na, infrastrukturun yarad\u0131lmas\u0131 v\u0259 inki\u015faf\u0131na h\u0259ssas diqq\u0259ti g\u00f6z \u00f6n\u00fcnd\u0259dir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son bir ne\u00e7\u0259 ild\u0259, x\u00fcsusil\u0259 d\u0259 qlobal pandemiya \u015f\u0259raitinin meydana g\u0259lm\u0259si il\u0259 onlayn f\u0259aliyy\u0259tin miqyas\u0131n\u0131n daha da geni\u015fl\u0259nm\u0259si, kibert\u0259hl\u00fclk\u0259sizliyin &#8220;kiberpandemiya&#8221; s\u0259viyy\u0259sind\u0259 y\u00fcks\u0259l\u0259n templ\u0259ri s\u00f6z\u00fcged\u0259n m\u0259s\u0259l\u0259ni strateji prioritet\u0259 \u00e7evirib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sosioloji t\u0259dqiqat gedi\u015find\u0259 \u00fcmumi \u0259hali qruplar\u0131, kibercinay\u0259td\u0259n z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259k\u0259nl\u0259r, \u00f6z\u0259l sektor, internet provayderl\u0259rinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 ictimai r\u0259y \u00f6yr\u0259nilib. El\u0259c\u0259 d\u0259, fokus qruplarla d\u0259rinl\u0259\u015fdrilmi\u015f m\u00fcsahib\u0259l\u0259rin k\u0259miyy\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259t \u0259sasl\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259ri t\u0259hlil edilib. Haz\u0131rk\u0131 d\u00f6vrd\u0259 d\u00fcnyada kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n getdikc\u0259 artan s\u0259viyy\u0259si il\u0259 c\u0259miyy\u0259tin kibercinay\u0259tkarl\u0131q haqq\u0131nda m\u0259lumatl\u0131l\u0131q s\u0259viyy\u0259sinin nisb\u0259tin h\u0259l\u0259lik adekvat olmad\u0131\u011f\u0131 t\u0259hlil edilib. Sosiumun kibercinay\u0259tin qurban\u0131 olmaq riski il\u0259 \u00fczl\u0259\u015fm\u0259m\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn c\u0259miyy\u0259td\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik haqq\u0131nda m\u0259lumatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131, bu y\u00f6nd\u0259 t\u0259lim, maarifl\u0259ndirm\u0259, t\u0259hsil v\u0259 akademik t\u0259dqiqat proqramlar\u0131n\u0131n realla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n z\u0259ruriliyi qeyd edilib. H\u0259m\u00e7inin c\u0259miyy\u0259td\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n aidiyy\u0259ti qurumlar v\u0259 bu sah\u0259nin m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda m\u00fch\u00fcm \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f kimi durmas\u0131 vur\u011fulan\u0131b.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><strong>A\u00e7ar s\u00f6zl\u0259r:<\/strong> kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, ictimai r\u0259y, sosial aspektl\u0259r, kibert\u0259hdidl\u0259rl\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u0259lumatl\u0131l\u0131q, maarifl\u0259ndirm\u0259, r\u0259q\u0259msal c\u0259miyy\u0259t, sosial kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik, kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259d\u0259niyy\u0259ti<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Giri\u015f<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">Son d\u00f6vrl\u0259r Az\u0259rbaycanda c\u0259miyy\u0259t s\u0259viyy\u0259sind\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flara vacib xidm\u0259tl\u0259rin dem\u0259k olar ki, \u0259ks\u0259riyy\u0259ti r\u0259q\u0259msalla\u015fd\u0131r\u0131l\u0131b v\u0259 s\u00f6z\u00fcged\u0259n istiqam\u0259td\u0259 i\u015fl\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259ndirilmi\u015f rejimd\u0259 davam etdirilir. \u00dcmumiyy\u0259tl\u0259, bu proses\u0259 qlobal m\u00fcst\u0259vid\u0259 t\u0259kan verilm\u0259kl\u0259, b\u00fct\u00fcn d\u00f6vl\u0259tl\u0259rin g\u0259l\u0259c\u0259yi r\u0259q\u0259msal transformasiya v\u0259 onun statusundan as\u0131l\u0131d\u0131r. Bel\u0259 ki, 2023-c\u00fc ilin aprel ay\u0131na olan m\u0259lumata g\u00f6r\u0259, d\u00fcnya \u0259halisinin 64,6%-i, yaxud 5,18 milyard n\u0259f\u0259ri q\u0131sa bir d\u00f6vrd\u0259 r\u0259q\u0259msal \u0259haliy\u0259 \u00e7evrilib, y\u0259ni internet istifad\u0259\u00e7il\u0259ridir. Bunun 4,8 milyard\u0131, y\u0259ni d\u00fcnya \u0259halisinin 59,9%-i sosial media istifad\u0259\u00e7il\u0259ridir [17]. Y\u0259ni h\u0259r il internet istifad\u0259\u00e7il\u0259rinin say\u0131 orta hesabla 200 milyon n\u0259f\u0259r art\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Son ill\u0259r s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n \u201cs\u00fcni intellekt\u201d texnologiyalar\u0131 da kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 qlobal xarakter verir. Davosda ke\u00e7iril\u0259n \u0259n\u0259n\u0259vi D\u00fcnya \u0130qtisadi Forumu ekspertl\u0259rinin haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 \u201cQlobal riskl\u0259r\u201d (The Global Risks Report 2018) hesabat\u0131nda [16] t\u0259bii f\u0259lak\u0259tl\u0259rd\u0259n v\u0259 istil\u0259\u015fm\u0259d\u0259n sonra 3-c\u00fc yerd\u0259 kibercinay\u0259tl\u0259r sivilizasiya \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259n m\u00fch\u00fcm t\u0259hl\u00fck\u0259 adland\u0131r\u0131l\u0131b. XXI y\u00fczillikd\u0259 torpaq, su v\u0259 hava kimi d\u00f6y\u00fc\u015f \u0259m\u0259liyyatlar\u0131n\u0131n apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 3 \u0259n\u0259n\u0259vi m\u0259kana yeni biri \u2013 kiberm\u0259kan, kiberf\u0259za \u0259lav\u0259 olunub.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycana g\u0259ldikd\u0259 is\u0259 onu qeyd ed\u0259 bil\u0259rik ki, \u0259halisinin 10,26 milyon n\u0259f\u0259r olmas\u0131 fonunda 2022-ci ilin yanvar\u0131nda \u00f6lk\u0259mizd\u0259 8,32 milyon internet istifad\u0259\u00e7isi qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. Bu \u00fcmumi \u0259halinin 81.1 faizini t\u0259\u015fkil edir [6]. Sosial media istifad\u0259\u00e7il\u0259rinin say\u0131 5 milyona yax\u0131nd\u0131r ki, bu da \u00fcmumi \u0259halinin yar\u0131s\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 edir. \u00d6lk\u0259 \u00fczr\u0259 11,3 milyon mobil telefon istifad\u0259\u00e7isi m\u00f6vcuddur. Son 10 ild\u0259 Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259min edilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif add\u0131mlar at\u0131l\u0131b. \u00d6t\u0259n \u00fc\u00e7 il m\u00fcdd\u0259tind\u0259 is\u0259 bununla ba\u011fl\u0131 f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r intensivl\u0259\u015fdirilib. Bel\u0259 ki, COVID-19 pandemiyas\u0131 d\u00f6vl\u0259t v\u0259 \u00f6z\u0259l sektor, s\u0259hiyy\u0259, t\u0259hsil, ticar\u0259t v\u0259 dig\u0259r bir \u00e7ox sah\u0259l\u0259rd\u0259 r\u0259q\u0259msalla\u015fmaya ke\u00e7id\u0259 z\u0259min haz\u0131rlay\u0131b. Bu gedi\u015fatla m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259t h\u00f6kum\u0259ti v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131 texnologiyalar\u0131n k\u00f6m\u0259yi il\u0259 d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 uy\u011funla\u015fma\u011fa s\u00f6vq edib. Bel\u0259 dem\u0259k m\u00fcmk\u00fcns\u0259, pandemiya c\u0259miyy\u0259tin r\u0259q\u0259msalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u015find\u0259 Az\u0259rbaycanda s\u0131\u00e7ray\u0131\u015fa \u015f\u0259rait yarad\u0131b.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">D\u00f6vr\u00fcm\u00fcz\u00fcn qlobal \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flar\u0131ndan biri olan, h\u0259r bir \u00f6lk\u0259nin milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin ayr\u0131lmaz hiss\u0259sin\u0259 \u00e7evril\u0259n kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00f6vzusu son ill\u0259r Az\u0259rbaycanda s\u00f6z\u00fcn h\u0259qiqi m\u0259nas\u0131nda median\u0131n daimi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131na \u00e7evrilib. \u201cKiberd\u0259l\u0259duzlu\u011fun y\u00fcks\u0259li\u015fi: kimdir g\u00fcnahkar?\u201d v\u0259 s. kimi m\u00fczakir\u0259 m\u00f6vzular\u0131 d\u00fcnyada v\u0259 \u00f6lk\u0259mizd\u0259 kibercinay\u0259tl\u0259rin indiy\u0259d\u0259k g\u00f6r\u00fcnm\u0259y\u0259n s\u0259viyy\u0259sini \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259sind\u0259 parlaq q\u0259l\u0259b\u0259 Prezident \u0130lham \u018fliyevin yerd\u0259 informasiya m\u0259kan\u0131nda h\u00fccum \u0259zmi il\u0259 yana\u015f\u0131, f\u0259zada apar\u0131lan s\u00fcni intellekt sava\u015f\u0131 il\u0259 m\u00fcmk\u00fcn oldu. Postm\u00fcharib\u0259 reall\u0131\u011f\u0131, Az\u0259rbaycan\u0131n haz\u0131rk\u0131 geosiyasi m\u00f6vqeyi, h\u0259rbi potensial\u0131, f\u0259al xarici siyas\u0259ti cari v\u0259 perspektiv t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259hdidl\u0259rini d\u0259 art\u0131r\u0131r. \u0130\u015f\u011faldan azad edil\u0259n \u0259razil\u0259rd\u0259 \u201ca\u011f\u0131ll\u0131 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259r v\u0259 k\u0259ndl\u0259r\u201d kimi smart layih\u0259l\u0259r texnoloji resurslardan as\u0131l\u0131 oldu\u011fu \u00fc\u00e7\u00fcn, informasiya h\u00fccumlar\u0131n\u0131n h\u0259d\u0259find\u0259dir. V\u0259t\u0259n m\u00fcharib\u0259si d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 Erm\u0259nistan\u0131n \u00f6lk\u0259mizin maliyy\u0259\/bank sistemin\u0259 h\u00fccumlar\u0131 ham\u0131ya m\u0259lumdur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bel\u0259likl\u0259, bu m\u0259qal\u0259d\u0259 empirik t\u0259dqiqat \u0259sas\u0131nda Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin sosial aspektl\u0259ri, c\u0259miyy\u0259t\u0259 m\u00fcmk\u00fcn t\u0259sirl\u0259ri, riskl\u0259ri, kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin formala\u015fmas\u0131n\u0131n vacibliyi v\u0259 bu sah\u0259d\u0259 m\u0259lumatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n art\u0131r\u0131lmas\u0131 yollar\u0131 ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li><strong> Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hdidl\u0259rin t\u0259dqiqinin v\u0259ziyy\u0259ti <\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 onun sosial aspektl\u0259rinin t\u0259f\u0259rr\u00fcatl\u0131 t\u0259hlili \u00fczr\u0259 \u00e7oxsayl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar apar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn s\u00f6z\u00fcged\u0259n sah\u0259d\u0259 b\u00f6y\u00fck bo\u015fluq m\u00f6vcuddur. M\u00f6vcud t\u0259dqiqatlar kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik siyas\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 m\u00fcxt\u0259lif m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin t\u0259svirini t\u0259qdim edir [11; 12; 13 ]. Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 akademik t\u0259dqiqatlar daha \u00e7ox AMEA-n\u0131n \u0130nformasiya Texnologiyalar\u0131 \u0130nstitutunda apar\u0131l\u0131r. Az\u0259rbaycan\u0131n kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik siyas\u0259ti v\u0259 strategiyas\u0131n\u0131n qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259si, kibercinay\u0259tl\u0259rin sosial-m\u0259d\u0259ni t\u0259sirl\u0259rinin m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259si \u00fczr\u0259 r\u0259smi qurumlar s\u0259viyy\u0259sind\u0259 \u0259trafl\u0131 t\u0259dqiqatlar h\u0259l\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259yib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u00fcvafiq istiqam\u0259t \u00fczr\u0259 \u00f6z\u0259l t\u0259\u015fkilatlar\u0131n son d\u00f6vrl\u0259rd\u0259ki f\u0259aliyy\u0259tin\u0259 n\u0259z\u0259r yetirdikd\u0259, iki t\u0259\u015fkilat \u2013 \u201cDeloitte\u201d Az\u0259rbaycan v\u0259 \u201cKasperski\u201d Az\u0259rbaycan \u00f6lk\u0259d\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rin t\u0259hlili il\u0259 ba\u011fl\u0131 daha f\u0259al g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u201cDeloitte\u201d Ara\u015fd\u0131rma M\u0259rk\u0259zinin Bak\u0131 kiberkomandas\u0131 8 yanvar 2021-ci il tarixind\u0259 ilk kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik icmal\u0131n\u0131 t\u0259qdim edib [5]. \u0130cmal h\u0259d\u0259f obyekti kimi Az\u0259rbaycanda f\u0259aliyy\u0259t g\u00f6st\u0259r\u0259n 26 bank\u0131 se\u00e7ib. Ara\u015fd\u0131rma \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 onlar\u0131n internetd\u0259 a\u00e7\u0131q olan resurslar\u0131 \u00f6yr\u0259nilib. Burada laz\u0131mi meyarlar toplusu kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin qiym\u0259tl\u0259ndirilm\u0259sind\u0259 istifad\u0259 edilib: \u0259l\u00e7atanl\u0131q, domen reputasiyas\u0131, HTTP ba\u015fl\u0131qlar\u0131n\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik parametrl\u0259ri, TLS v\u0259 SSL t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi, e-po\u00e7t s\u0131zmas\u0131, a\u00e7\u0131q portlar, kibersquattinq v\u0259 GDPR t\u0259l\u0259bl\u0259rin\u0259 \u0259saslanan \u015f\u0259xsi m\u0259lumat t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin\u0259 uy\u011funluq.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u0259dqiqat n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilib ki, Az\u0259rbaycanda b\u0259zi banklar b\u00fct\u00fcn kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik standartlar\u0131n\u0131 v\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259l\u0259rini t\u0259tbiq etmirl\u0259r. T\u0259hlild\u0259 z\u0259if t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik parametrl\u0259rind\u0259n v\u0259 ya istifad\u0259\u00e7i m\u0259lumatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmamas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n veb-serverl\u0259rd\u0259 h\u0259ssas \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259 protokollar\u0131n\u0131n istifad\u0259sind\u0259n ba\u015flayaraq, n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 dair m\u00fcxt\u0259lif faktlar qeyd edilib. Hesabatda ara\u015fd\u0131rma zaman\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f b\u00fct\u00fcn probleml\u0259r i\u015f\u0131qland\u0131r\u0131l\u0131b v\u0259 onlar\u0131n m\u00fcmk\u00fcn h\u0259ll yollar\u0131na aid t\u00f6vsiy\u0259l\u0259r d\u0259 t\u0259qdim edilib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycandak\u0131 \u201cKasperski\u201d \u015firk\u0259ti d\u0259 son vaxtlar bir s\u0131ra sor\u011fular ke\u00e7irir. 2021-ci ilin yekununda apard\u0131\u011f\u0131 sor\u011funun n\u0259tic\u0259l\u0259rini a\u00e7\u0131qlayan \u015firk\u0259t qeyd edib ki, son bir ild\u0259 Bak\u0131, Sumqay\u0131t v\u0259 G\u0259nc\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rind\u0259 istifad\u0259\u00e7il\u0259rin 87%-i kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rl\u0259 \u00fczl\u0259\u015fib. Bu, onu g\u00f6st\u0259rir ki, ad\u0131\u00e7\u0259kil\u0259n \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259 h\u0259r 10 istifad\u0259\u00e7id\u0259n 9-u kibert\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259r\u0259 m\u0259ruz qal\u0131b: \u201cT\u0259hl\u00fck\u0259l\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti (80%) anl\u0131q messencerl\u0259r (WhatsApp, SMS, Viber), 32%-i sosial \u015f\u0259b\u0259k\u0259l\u0259r, 28%-i is\u0259 telefon z\u0259ngl\u0259ri vasit\u0259sil\u0259 meydana g\u0259lib. Bundan ba\u015fqa, d\u0259l\u0259duzlar\u0131n 27%-nin bank strukturlar\u0131n\u0131, 27%-nin \u015firk\u0259tl\u0259ri, 17%-nin ticar\u0259t obyektl\u0259rini, 15%-nin is\u0259 onlayn platformalar\u0131n sat\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 saxta formada t\u0259msil etdikl\u0259ri m\u0259lum olub. H\u0259m\u00e7inin, bu da ayd\u0131nd\u0131r ki, 34% hallarda d\u0259l\u0259duzlar guya lotereyadan udu\u015flar\u0131 k\u00f6\u00e7\u00fcrm\u0259yi, 25% hallarda investisiyalardan qazanc \u0259ld\u0259 etm\u0259yi, 14% hallarda is\u0259 sad\u0259 v\u0259 m\u0259nf\u0259\u0259t g\u0259tir\u0259n \u0259m\u0259liyyatda i\u015ftirak etm\u0259yi t\u0259klif edibl\u0259r. Kiberd\u0259l\u0259duzlar kart m\u0259lumatlar\u0131 (36% hallarda), pul v\u0259saitl\u0259rinin kartdan karta k\u00f6\u00e7\u00fcr\u00fclm\u0259si, v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n \u015f\u0259xsi v\u0259 \u00f6d\u0259ni\u015f m\u0259lumatlar\u0131 (21%) haqq\u0131nda \u00f6yr\u0259nm\u0259yi h\u0259d\u0259fl\u0259y\u0259r\u0259k, 16% hallarda qurbanlardan saxta ke\u00e7id\u0259 (link\u0259) daxil olma\u011f\u0131 xahi\u015f edibl\u0259r\u201d [4].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Apar\u0131lan azsayl\u0131 t\u0259dqiqatlarla yana\u015f\u0131, qeyd edil\u0259nl\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259li h\u00fcquqi-t\u0259nziml\u0259yici m\u0259zmunlar (qanunlar, doktrinalar v\u0259 qanunvericiliyin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si) d\u00f6vl\u0259tin kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyinin, bu sah\u0259d\u0259 d\u00f6vl\u0259t siyas\u0259tinin prinsip v\u0259 istiqam\u0259tl\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 \u00fczr\u0259 h\u00fcquqi v\u0259 t\u0259\u015fkilati \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259 formala\u015fd\u0131r\u0131r. Buraya h\u0259m\u00e7inin d\u00f6vl\u0259t orqanlar\u0131, m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r, institutlar, t\u0259\u015fkilatlar, f\u0259rdl\u0259r v\u0259 v\u0259t\u0259nda\u015flar\u0131n s\u00f6z\u00fcged\u0259n sferada s\u0259lahiyy\u0259tl\u0259ri, eyni zamanda onlar\u0131n f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin koordinasiyas\u0131 \u00fczr\u0259 ba\u015fl\u0131ca prinsipl\u0259r d\u0259 daxildir. Az\u0259rbaycan\u0131n kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik siyas\u0259ti il\u0259 ba\u011fl\u0131 h\u00fcquqi-t\u0259nziml\u0259yici bazan\u0131n inki\u015faf\u0131na \u0259sas etibaril\u0259 1999-2000-ci ill\u0259rd\u0259 ba\u015flan\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u00f6vzu \u00fczr\u0259 h\u00fcquqi s\u0259n\u0259dl\u0259rd\u0259n ba\u015fqa, m\u00fc\u0259yy\u0259n siyas\u0259t istiqam\u0259tl\u0259ri bilavasit\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 aiddir. Qeyd edilm\u0259lidir ki, kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 ya onunla ba\u011fl\u0131 \u00f6z\u0259l sektorla \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa dair ayr\u0131ca strategiya m\u00f6vcud deyil, lakin m\u00fcxt\u0259lif siyas\u0259tl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sind\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik imkanlar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259zi m\u00fcdd\u0259alar t\u0259sbit edilib. Bu kimi strategiyalara \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda informasiya c\u0259miyy\u0259tinin inki\u015faf\u0131na dair 2014-2020-ci ill\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn Milli Strategiya\u201dn\u0131 v\u0259 bu Strategeya il\u0259 ba\u011fl\u0131 D\u00f6vl\u0259t Proqram\u0131n\u0131, h\u0259m\u00e7inin \u201cAz\u0259rbaycan 2020: g\u0259l\u0259c\u0259y\u0259 bax\u0131\u015f\u201d \u0130nki\u015faf Konsepsiyas\u0131n\u0131 v\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan Respublikas\u0131nda telekommunikasiya v\u0259 informasiya texnologiyalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131na dair Strateji Yol X\u0259rit\u0259si\u201dni aid etm\u0259k olar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<ol style=\"text-align: justify;\" start=\"2\">\n<li><strong> Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin sosial aspektl\u0259ri empirik t\u0259dqiqat kontekstind\u0259<\/strong><\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik istiqam\u0259tind\u0259 apar\u0131lan t\u0259dqiqatlar\u0131n m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259tini n\u0259z\u0259r\u0259 ald\u0131qda Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc v\u0259 Sosial T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zinin i\u015ftirak\u0131 il\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n layih\u0259l\u0259r (EU4Digital, Cybersecurity, CyberEast v\u0259 s.) h\u0259m elmi-n\u0259z\u0259ri, h\u0259m d\u0259 data \u0259sasl\u0131 olmas\u0131 il\u0259 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u018fvv\u0259lc\u0259 onu qeyd ed\u0259k ki, &#8220;\u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131&#8221; proqram\u0131 \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik standartlar\u0131n\u0131n g\u00fccl\u0259ndirilm\u0259si \u00fczr\u0259 indiy\u0259d\u0259k m\u00fch\u00fcm s\u0259yl\u0259r g\u00f6st\u0259rilib. 2008-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycan Avropa \u015euras\u0131n\u0131n &#8220;Kibercinay\u0259tkarl\u0131q haqq\u0131nda&#8221; Konvensiyas\u0131n\u0131 imzalay\u0131b v\u0259 Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n mexanizmi olan \u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131 (\u015eT) \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n kibercinay\u0259tkarl\u0131qla m\u00fcbariz\u0259 sah\u0259sind\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q layih\u0259sind\u0259 d\u0259 f\u0259al i\u015ftirak edir. \u015eT-nin \u0259sas\u0131 qoyulduqdan sonra ke\u00e7\u0259n ill\u0259r \u0259rzind\u0259 Avropa \u015euras\u0131n\u0131n ba\u015fl\u0131ca kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik standartlar\u0131n\u0131 d\u0259st\u0259kl\u0259y\u0259n \u00e7oxsayl\u0131 m\u00fcqavil\u0259l\u0259r h\u0259min standartlar\u0131n t\u0259tbiqind\u0259 faktiki olaraq d\u00f6vl\u0259tl\u0259ri kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 daha da yax\u0131nla\u015fd\u0131ran strateji \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259 t\u0259qdim edib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">S\u00f6z\u00fcged\u0259n kontekstd\u0259, Avropa \u0130ttifaq\u0131 v\u0259 Avropa \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n maliyy\u0259l\u0259\u015fdiril\u0259n \u201cKiber \u015e\u0259rq\u201d (CyberEast), h\u0259m\u00e7inin Avropa \u0130ttifaq\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n h\u0259yata ke\u00e7iril\u0259n \u201cKibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik-\u015e\u0259rq\u201d (CyberSecurity EAST) layih\u0259l\u0259ri &#8220;\u015e\u0259rq T\u0259r\u0259fda\u015fl\u0131\u011f\u0131&#8221; \u00f6lk\u0259l\u0259rinin cinay\u0259t \u0259dal\u0259ti v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259siz c\u0259miyy\u0259tin kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 kibercinay\u0259tkarl\u0131qla m\u00fcbariz\u0259 il\u0259 ba\u011fl\u0131 imkanlar\u0131n\u0131 inki\u015faf etdirm\u0259kd\u0259 d\u0259st\u0259k m\u0259qs\u0259di da\u015f\u0131y\u0131r [1].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avropa \u0130tifaq\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n ekspertl\u0259r qrupu v\u0259 Sosial T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zinin t\u0259dqiqat qrupunun birg\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irdikl\u0259ri sosioloji ara\u015fd\u0131rma zaman\u0131 sor\u011fu apar\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00fcz-\u00fcz\u0259 (face to face) m\u00fcsahib\u0259 metodunun t\u0259\u015fkili \u00fc\u00e7\u00fcn Az\u0259rbaycan\u0131n b\u00fct\u00fcn inzibati rayonlar\u0131n\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n \u0259hali \u00fczr\u0259 milli reprezentativ anketd\u0259 \u00fcmummilli miqyasda klaster se\u00e7m\u0259 n\u00fcmun\u0259si t\u0259tbiq edilib. Sor\u011fuda h\u0259d\u0259f \u0259minlik interval\u0131 v\u0259 x\u0259ta \u0259msal\u0131 m\u00fcvafiq \u015f\u0259kild\u0259 95% v\u0259 3%-dir (v\u0259 ya daha az).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Avropa \u015euras\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u00fc\u0259yy\u0259n edilmi\u015f meyarlara uy\u011fun olaraq x\u00fcsusi bir n\u00fcmun\u0259 istifad\u0259 edilib. Sor\u011funun apar\u0131lmas\u0131nda se\u00e7ki dair\u0259si, ev t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131, o c\u00fcml\u0259d\u0259n f\u0259rdl\u0259r s\u0259viyy\u0259sind\u0259 \u00fc\u00e7 m\u0259rh\u0259l\u0259d\u0259 t\u0259b\u0259q\u0259li model t\u0259tbiq edilib. \u0130nterv\u00fcyerl\u0259r respondentl\u0259rin evl\u0259rind\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qaydada anket sor\u011fusu apar\u0131blar. Sor\u011fuda i\u015ftirak etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259r ail\u0259d\u0259n yaln\u0131z bir respondent se\u00e7ilm\u0259kl\u0259, gender-ya\u015f v\u0259 gender-t\u0259hsil kvotalar\u0131 n\u0259z\u0259r\u0259 al\u0131n\u0131b. \u00dcmumilikd\u0259, 1600 respondentd\u0259n ibar\u0259t yekun se\u00e7m\u0259 \u00fczr\u0259 \u0259laq\u0259 saxlan\u0131lanlar\u0131n cavab nisb\u0259ti 48%-d\u0259n ibar\u0259t olub [1].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 t\u0259\u015fkilatlarla sor\u011funun apar\u0131lmas\u0131na g\u0259ldikd\u0259, 64 respondent aras\u0131nda \u00fczb\u0259\u00fcz sor\u011fu ke\u00e7irilib. Bu r\u0259q\u0259min 100-d\u0259n a\u015fa\u011f\u0131 olmas\u0131n\u0131n \u0259sas s\u0259b\u0259bl\u0259ri a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131lard\u0131r: a) \u0259laq\u0259 saxlan\u0131lan bir \u00e7ox \u015firk\u0259tl\u0259rd\u0259\/qurumlarda \u0130T-d\u0259n istifad\u0259 \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131; b) h\u0259v\u0259sl\u0259ndirici amill\u0259rin \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131; c) sor\u011fuda i\u015ftirak \u00fc\u00e7\u00fcn r\u0259smi m\u0259ktubla m\u00fcraci\u0259t edil\u0259n \u015firk\u0259tl\u0259rd\u0259n cavab al\u0131nmas\u0131n\u0131n gecikm\u0259si.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sor\u011fuda i\u015ftirak bar\u0259d\u0259 respondent raz\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0259ld\u0259 olunduqdan sonra ev t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131 v\u0259 ya ail\u0259d\u0259 18 ya\u015fdan yuxar\u0131 bir n\u0259f\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n suallar cavabland\u0131r\u0131l\u0131b. M\u00fcmk\u00fcn q\u0259d\u0259r \u0259halinin b\u00fct\u00fcn t\u0259b\u0259q\u0259l\u0259rinin sor\u011fuda i\u015ftirak\u0131n\u0131n \u0259hat\u0259 olunmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn sor\u011fu h\u0259ft\u0259nin m\u00fcxt\u0259lif g\u00fcnl\u0259rind\u0259 v\u0259 g\u00fcn\u00fcn m\u00fcxt\u0259lif vaxtlar\u0131nda apar\u0131l\u0131b.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sor\u011fu n\u0259tic\u0259sind\u0259 toplan\u0131lan m\u0259lumatlar SPSS (Statistical Package for the Social Sciences\/Sosial Elml\u0259r \u00fczr\u0259 Statistik Paket) proqram\u0131 vasit\u0259sil\u0259 t\u0259hlil edilib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sah\u0259 i\u015finin apar\u0131lmas\u0131 \u0259sas\u0259n mane\u0259siz davam ets\u0259 d\u0259, qar\u015f\u0131ya \u00e7\u0131xan \u0259n ciddi problem bir s\u0131ra k\u0259ndl\u0259rd\u0259 (x\u00fcsus\u0259n, da\u011fl\u0131q \u0259razil\u0259rd\u0259) internetin dem\u0259k olar ki, tamamil\u0259 olmamas\u0131 il\u0259 ba\u011fl\u0131 olub. Bu, m\u0259lumatlar\u0131n toplan\u0131lmas\u0131na ba\u015fland\u0131qdan sonra interv\u00fcyerl\u0259ri m\u00fcxt\u0259lif se\u00e7m\u0259 n\u00f6qt\u0259l\u0259rin\u0259 ke\u00e7m\u0259y\u0259 s\u00f6vq ed\u0259n amildir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Tez-tez rast g\u0259lin\u0259n dig\u0259r m\u0259qam is\u0259 b\u0259zi insanlar\u0131n (x\u00fcsus\u0259n, ucqar k\u0259ndl\u0259rd\u0259) internetd\u0259n ilk n\u00f6vb\u0259d\u0259 yaln\u0131z m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259qs\u0259d v\u0259 fasil\u0259l\u0259rl\u0259, m\u0259s\u0259l\u0259n, laz\u0131m olduqda Votsap (WhatsApp) mesajla\u015fmalar\u0131 v\u0259 ya Yutub (YouTube) platformas\u0131na bax\u0131lmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn istifad\u0259 etm\u0259l\u0259ridir. Bel\u0259 f\u0259rdl\u0259r \u0259sas\u0259n passiv istifad\u0259\u00e7il\u0259r hesab olunurlar. Onlar sor\u011fuda uy\u011funluq t\u0259\u015fkil etm\u0259s\u0259l\u0259r d\u0259, bu kimi i\u015ftirak\u00e7\u0131larla \u0259laq\u0259li qeyd edil\u0259n hal sah\u0259 i\u015finin m\u00fcdd\u0259tinin m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 uzanmas\u0131na s\u0259b\u0259b olan faktordur. M\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 \u015firk\u0259tl\u0259rl\u0259 i\u015fin apar\u0131lmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan \u0259n b\u00f6y\u00fck mane\u0259 is\u0259 \u015f\u0259h\u0259rl\u0259rd\u0259n k\u0259narda yerl\u0259\u015f\u0259n qurumlar (\u015firk\u0259tl\u0259r) t\u0259r\u0259find\u0259n \u0130T t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rinin olduqca m\u0259hdud s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259tbiqi il\u0259 ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bel\u0259likl\u0259, k\u0259nd \u0259razi vahidl\u0259rind\u0259 yerl\u0259\u015f\u0259n m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rl\u0259 apar\u0131lan m\u00fcsahib\u0259l\u0259r zaman\u0131 v\u0259 sah\u0259 i\u015finin \u0259vv\u0259lind\u0259 ilkin m\u0259lumatlar t\u0259hlil edil\u0259rk\u0259n data toplan\u0131lmas\u0131n\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 gecikdirilm\u0259sin\u0259 g\u0259tirib \u00e7\u0131xaran m\u0259qam ayd\u0131n olub. Bundan ba\u015fqa, biznesl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259tinin oflayn qaydada h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si n\u0259tic\u0259sind\u0259 sor\u011fuda i\u015ftirak ed\u0259n m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin nadir hallarda \u0130T t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik t\u0259dbirl\u0259rind\u0259n istifad\u0259y\u0259 meyilli olmas\u0131 m\u0259lum olub. M\u0259hz bununla \u0259laq\u0259dar olaraq bel\u0259 tipli m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259ri t\u0259msil ed\u0259n n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259r sor\u011fu zaman\u0131 bir \u00e7ox suallara cavablar t\u0259qdim etm\u0259yibl\u0259r. Sor\u011fu prosesind\u0259 data toplan\u0131lmas\u0131n\u0131n daha s\u0259m\u0259r\u0259li \u015f\u0259kild\u0259 ba\u015f tutmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn se\u00e7m\u0259nin ikinci m\u0259rh\u0259l\u0259si t\u0259\u015fkil edilib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sor\u011fu n\u0259tic\u0259sind\u0259 m\u0259lum olub ki, \u0259ks t\u0259dbirl\u0259rin h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259si istiqam\u0259tind\u0259 Komp\u00fcter \u0130nsidentl\u0259rin\u0259 qar\u015f\u0131 M\u00fcbariz\u0259 M\u0259rk\u0259zi (K\u0130MM) 2021-ci ilin \u0259vv\u0259lind\u0259n etibar\u0259n kiberd\u0259l\u0259duzluq hallar\u0131, bu c\u00fcr cinay\u0259tl\u0259rd\u0259n m\u00fcdafi\u0259 \u00fcsullar\u0131 bar\u0259d\u0259 ictimaiyy\u0259tin m\u0259lumatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 40% h\u0259ddind\u0259 art\u0131rma\u011fa nail olub.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u018flaq\u0259 saxlan\u0131lm\u0131\u015f \u0259hali say\u0131 \u00fczr\u0259 sor\u011fuda ev t\u0259s\u0259rr\u00fcfatlar\u0131n\u0131n 71,9%-nin (1643 n\u0259f\u0259rin) internet\u0259 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131n oldu\u011fu m\u0259lum olub. Respondentl\u0259rin 28.3%-nin is\u0259 internet\u0259 he\u00e7 bir \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131 olmay\u0131b [1].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Ke\u00e7iril\u0259n sor\u011funun n\u0259tic\u0259l\u0259rin\u0259 \u0259sas\u0259n smartfonlar (a\u011f\u0131ll\u0131 mobil telefon) \u015f\u0259xsi ehtiyaclar \u00fczr\u0259 \u0259n \u00e7ox istifad\u0259 edil\u0259n cihaz kimi qeyd\u0259 al\u0131n\u0131b. T\u0259hlil g\u00f6st\u0259rir ki, respondentl\u0259rin 73,3%-i r\u0259q\u0259msal cihazlardan istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n b\u0259zi ehtiyat t\u0259dbirl\u0259ri g\u00f6r\u00fcrl\u0259r. Bununla yana\u015f\u0131, respondentl\u0259rin nisb\u0259t\u0259n geni\u015f hiss\u0259sinin (62,8%) \u201ckibercinay\u0259t\u201d s\u00f6z\u00fc il\u0259 tan\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lum olub. M\u00fcvafiq \u015f\u0259kild\u0259, r\u0259yi soru\u015fulanlar\u0131n 93,6%-nin fi\u015finq bar\u0259d\u0259 m\u0259lumats\u0131z oldu\u011fu t\u0259sbit edilib. Respondentl\u0259rin \u0259ks\u0259riyy\u0259ti (86.7%) hesab edib ki, onlayn cinay\u0259t f\u0259aliyy\u0259ti hesab edil\u0259n h\u0259r hans\u0131 bir c\u0259hdin h\u0259d\u0259fin\u0259 \u00e7evrilm\u0259yib. H\u0259min \u015f\u0259xsl\u0259r\u0259 m\u00f6vzu \u00fczr\u0259 anlay\u0131\u015flar izah edildikd\u0259n sonra bu halda respondentl\u0259rin 74,3%-i bel\u0259 n\u00f6v cinay\u0259tin ba\u015f verm\u0259si haqq\u0131nda e\u015fitdikl\u0259rini ifad\u0259 edib. Fi\u015finq qurbanlar\u0131ndan sor\u011fu suallar\u0131n\u0131 cavabland\u0131ranlar\u0131n xeyli hiss\u0259si (69.6%) s\u00f6z\u00fcged\u0259n hadis\u0259l\u0259rd\u0259n ciddi \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259sirl\u0259nm\u0259dikl\u0259rini v\u0259 ya bel\u0259 hallar\u0131 narahatl\u0131q hesab etm\u0259dikl\u0259rini qeyd edibl\u0259r. Bununla yana\u015f\u0131, respondentl\u0259rin yar\u0131dan \u00e7oxu (56.9%) fikirl\u0259\u015fir ki, qon\u015fuluqda kims\u0259 fi\u015finq mesaj\u0131 alarsa v\u0259 daha sonra bunun qeyri-qanuni \u0259m\u0259l oldu\u011funu bil\u0259rs\u0259, aidiyy\u0259ti qurumlara (polis\u0259) bildir\u0259r. Sor\u011fu i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n 52,7%-i \u00f6z\u00fcn\u00fc v\u0259 ail\u0259sini qorumaq \u00fc\u00e7\u00fcn fi\u015finq haqq\u0131nda yet\u0259rli m\u0259lumata malik oldu\u011funu qeyd edib [1].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri s\u00fcbut edir ki, sor\u011fu i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n 97,7%-i \u201cr\u0259nsamve\u0259\u201d (ransomware) s\u00f6z\u00fc il\u0259 tan\u0131\u015f deyil. Respondentl\u0259rin 60,7%-nin r\u0259yin\u0259 \u0259sas\u0259n qon\u015fuluqda kim\u0259s\u0259 qar\u015f\u0131 r\u0259nsamve\u0259 h\u00fccumu ba\u015f ver\u0259rs\u0259 v\u0259 bel\u0259likl\u0259, onlar\u0131n komp\u00fcter v\u0259 mobil telefonlar\u0131na, yaxud oradak\u0131 foto\u015f\u0259kil v\u0259 dig\u0259r m\u0259lumatlar\u0131na giri\u015f imkan\u0131 itiril\u0259rs\u0259, z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f \u015f\u0259xsl\u0259r s\u0259lahiyy\u0259tli orqanlara v\u0259 ya polis\u0259 bu bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat ver\u0259rl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Respondentl\u0259rin dem\u0259k olar ki, \u00fc\u00e7d\u0259 ikisi kibert\u0259hdid v\u0259 zorak\u0131l\u0131q-t\u0259hqir (sui-istifad\u0259, istismar v\u0259 s.) il\u0259 ba\u011fl\u0131 fikir bildirm\u0259kd\u0259n imtina edib. Bu istiqam\u0259td\u0259 suallar\u0131 cavabland\u0131rma\u011fa raz\u0131la\u015fanlar\u0131n is\u0259 91%-i onlayn zorak\u0131l\u0131qla \u00fczl\u0259\u015fm\u0259yib. \u018fks\u0259riyy\u0259t \u015f\u0259xsi hesablar\u0131na giri\u015f m\u0259lumatlar\u0131n\u0131n son 12 ayda onlayn \u015f\u0259kild\u0259 \u0259l\u0259 ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 (yay\u0131lmas\u0131na) dair x\u0259b\u0259rsiz olub. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259n, respondentl\u0259rin 61,6%-i \u00f6z\u00fcn\u00fc v\u0259 ail\u0259sini onlayn \u015f\u0259xsiyy\u0259t (kimlik) o\u011furlu\u011fu hadis\u0259sind\u0259n m\u00fchafiz\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131mi q\u0259d\u0259r m\u0259lumata malik oldu\u011funu qeyd edib. Sor\u011fu i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n az hiss\u0259si bu n\u00f6v cinay\u0259td\u0259n \u0259ziyy\u0259t \u00e7\u0259ks\u0259 bel\u0259, respondentl\u0259rin 40,6%-n\u0259 g\u00f6r\u0259, m\u0259lumatlara daxil olunmas\u0131 v\u0259 onlayn \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\/kimlik o\u011furlu\u011fu \u0259n \u00e7ox narahatl\u0131q yaradan kiberpozuntudur [1].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">T\u0259dqiqatda \u0130T m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri il\u0259 fokus qruplarda t\u0259msil olunan qurum\/m\u00fc\u0259ssis\u0259 v\u0259 ya t\u0259\u015fkilatlar\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli hiss\u0259sind\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rin\u0259 cavabdeh x\u00fcsusi t\u0259\u015fkilati rol\/v\u0259zif\u0259 v\u0259 ya \u015f\u00f6b\u0259nin olmad\u0131\u011f\u0131 a\u015fkara \u00e7\u0131x\u0131b. \u0130T b\u00fcdc\u0259si daxilind\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 \u00e7\u0259kil\u0259n x\u0259rcl\u0259rin h\u0259cmi is\u0259, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259, a\u015fa\u011f\u0131 olmaqla yana\u015f\u0131, \u0259ks\u0259r m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin s\u0131\u011fortas\u0131 yoxdur. M\u00fc\u015fahid\u0259l\u0259r g\u00f6st\u0259rib ki, ISO 27001 standartlar\u0131 fokus qrup i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 olan m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rd\u0259 \u0259n \u00e7ox riay\u0259t edil\u0259n geni\u015f yay\u0131lm\u0131\u015f t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik standart\u0131d\u0131r. Al\u0131nan q\u0259na\u0259t\u0259 \u0259sas\u0259n m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin\/\u015firk\u0259tl\u0259rin \u00e7oxunda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 yana\u015fma \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131d\u0131r, yaxud \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 m\u00f6vcud deyil. Haz\u0131rda m\u00f6vcud olan kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik texnologiyalar\u0131 aras\u0131nda viruslardan, casus proqramlar\u0131ndan v\u0259 s. qorunmaq \u00fc\u00e7\u00fcn proqram t\u0259minat\u0131ndan istifad\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil edir, spam\/fi\u015finq filtrasiyas\u0131, m\u0259lumatlar\u0131n m\u00fchafiz\u0259si v\u0259 n\u0259zar\u0259t is\u0259 yaln\u0131z bundan sonra g\u0259lir. Kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n qurban\u0131 olma il\u0259 ba\u011fl\u0131 suallara dair r\u0259yl\u0259r fokus qrupunda i\u015ftirak ed\u0259n m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r aras\u0131nda z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015fl\u0259rl\u0259 (qurbanlarla) ba\u011fl\u0131 hallar\u0131n \u00e7ox a\u015fa\u011f\u0131 oldu\u011funu \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131b. Bununla yana\u015f\u0131, sor\u011fuda i\u015ftirak ed\u0259nl\u0259rin m\u00fcvafiq olaraq 45,3%-i v\u0259 46,9%-i qabaqc\u0131l t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik texnologiyalar\u0131 v\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 ayr\u0131lan daha miqyasl\u0131 b\u00fcdc\u0259l\u0259rin i\u015fl\u0259dikl\u0259ri qurumlar\u0131n t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini yax\u015f\u0131la\u015fd\u0131rma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259c\u0259yini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. M\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rin 65,6%-i noutbuklarda fayl \u015fifr\u0259l\u0259m\u0259si qaydas\u0131ndan istifad\u0259 edib. COVID-19 pandemiyas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131 k\u0259skinl\u0259\u015fdirm\u0259sinin a\u015fkar edilm\u0259si y\u00f6n\u00fcnd\u0259 cavablar is\u0259 dem\u0259k olar ki, b\u0259rab\u0259r \u015f\u0259kild\u0259 b\u00f6l\u00fcn\u00fcb [1].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bel\u0259likl\u0259, sor\u011fu n\u0259tic\u0259l\u0259rinin sosial aspektd\u0259 t\u0259hlilind\u0259n ayd\u0131n olur ki, \u00dcmumi \u018fhali Qrupunun (\u00dc\u018fQ) r\u0259yl\u0259rind\u0259 m\u00fcxt\u0259lif tezlikl\u0259rd\u0259 yaln\u0131z \u00fc\u00e7 kibercinay\u0259t hadis\u0259sin\u0259 rast g\u0259linib: onlayn zorak\u0131l\u0131q, \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar (kimlik) o\u011furlu\u011fu v\u0259 fi\u015finq. B\u00fct\u00fcn dig\u0259r kibercinay\u0259tl\u0259r (r\u0259nsamve\u0259, \u015f\u0259xsi m\u0259lumatlar\u0131n yay\u0131lmas\u0131) bar\u0259d\u0259 m\u0259lumatl\u0131l\u0131q is\u0259 olduqca m\u0259hdud s\u0259viyy\u0259d\u0259 qeyd\u0259 al\u0131nmaqla, s\u00f6z\u00fcged\u0259n anlay\u0131\u015flar \u0259sas\u0259n he\u00e7 vaxt e\u015fidilm\u0259y\u0259n n\u00f6vl\u0259rdir. Kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n qurban\u0131 olma bax\u0131m\u0131ndan \u015f\u0259xsiyy\u0259t (kimlik) o\u011furlu\u011fu hallar\u0131 meydanag\u0259lm\u0259 tezliyi v\u0259 t\u0259sir miqyas\u0131 n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rind\u0259n f\u0259rql\u0259nir. \u00dc\u018fQ-l\u0259r aras\u0131nda onlayn zorak\u0131l\u0131q hadis\u0259l\u0259ri \u015f\u0259xsiyy\u0259t o\u011furlu\u011funa (4 bank kart\u0131 v\u0259 3 sosial media hesab\u0131 o\u011furlu\u011fu) nisb\u0259td\u0259 \u00e7ox yay\u0131lsa da (9 hal), birincinin z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f respondentl\u0259r\u0259 t\u0259sir\u0259 malik olmad\u0131\u011f\u0131 m\u0259lumdur. Apar\u0131lan ara\u015fd\u0131rmaya g\u00f6r\u0259, b\u00fct\u00fcn i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131n fi\u015finq z\u0259ngl\u0259ri v\u0259 e-po\u00e7tlar\u0131 q\u0259bul etm\u0259si, lakin yaln\u0131z iki n\u0259f\u0259r z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259kmi\u015f \u015f\u0259xsin m\u00fc\u0259yy\u0259n edilm\u0259si fakt\u0131 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 bu kibercinay\u0259t n\u00f6v\u00fc v\u0259 ondan m\u00fcdafi\u0259 \u00fczr\u0259 y\u00fcks\u0259k m\u0259lumatl\u0131l\u0131\u011f\u0131n olmas\u0131n\u0131 \u0259ks etdirir [1].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Sor\u011funun n\u0259tic\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rir ki, \u0259ks\u0259r respondentl\u0259r onlayn rejimd\u0259 \u00e7al\u0131\u015fark\u0259n v\u0259 smartfonlardan istifad\u0259 ed\u0259rk\u0259n \u00f6zl\u0259rini t\u0259hl\u00fck\u0259d\u0259 hiss edirl\u0259r. \u201cHe\u00e7 n\u0259 v\u0259 he\u00e7 bir yer t\u0259hl\u00fck\u0259siz deyil\u201d ifad\u0259si bu bax\u0131mdan \u00fcst\u00fcnl\u00fck t\u0259\u015fkil ed\u0259n cavablardand\u0131r. T\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 fokus qruplardan \u0259ld\u0259 edil\u0259n \u0259n m\u00fch\u00fcm yana\u015fmalardan biri is\u0259 internet xidm\u0259ti provayderl\u0259rinin (\u0130XP) n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri t\u0259r\u0259find\u0259n ir\u0259li s\u00fcr\u00fcl\u00fcb. Bel\u0259 ki, g\u00f6r\u00fcl\u0259n b\u00fct\u00fcn ciddi t\u0259dbirl\u0259r\u0259 baxmayaraq, h\u0259tta onlar da \u00f6zl\u0259rini tam t\u0259hl\u00fck\u0259siz \u015f\u0259raitd\u0259 hiss etm\u0259dikl\u0259rini bildiribl\u0259r. S\u0259b\u0259b kimi istifad\u0259 edil\u0259n avadanl\u0131q v\u0259 proqram t\u0259minatlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u0259 xaricd\u0259n idxal olunmas\u0131 g\u00f6st\u0259rilib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Kibercinay\u0259tin qavran\u0131lma s\u0259viyy\u0259sin\u0259 g\u0259ldikd\u0259, \u201cinternet cinay\u0259tl\u0259ri\u201d v\u0259 \u201cinformasiya cinay\u0259tl\u0259ri\u201d ifad\u0259l\u0259ri \u00dc\u018fQ-l\u0259r aras\u0131nda m\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 b\u00fct\u00fcn m\u0259qamlar\u0131 \u0259hat\u0259 ed\u0259n fikirl\u0259r kimi tez-tez qeyd edils\u0259 d\u0259, \u0130T m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rinin bu n\u00f6qteyi-n\u0259z\u0259rd\u0259n cavablar\u0131 k\u0259skin f\u0259rql\u0259nir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bu qisim respondentl\u0259r\u0259 g\u00f6r\u0259, dig\u0259r cinay\u0259tl\u0259rl\u0259 m\u00fcqayis\u0259d\u0259 kibercinay\u0259tl\u0259r potensial olaraq daha t\u0259hl\u00fck\u0259lidir. Bel\u0259 q\u0259na\u0259t m\u00f6vcuddur ki, zorak\u0131l\u0131q v\u0259 m\u00fclkiyy\u0259t \u0259leyhin\u0259 cinay\u0259tl\u0259r, ad\u0259t\u0259n, f\u0259rdl\u0259r, yaxud ictimai s\u0259viyy\u0259d\u0259 ba\u015f verdiyi halda, kibercinay\u0259tl\u0259rin geni\u015f c\u0259miyy\u0259t miqyas\u0131nda t\u0259siri m\u00fcmk\u00fcn ola bil\u0259r. Bundan \u0259lav\u0259, \u0130T m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri, \u0130XP v\u0259 h\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n b\u0259zi respondentl\u0259r ziyan verilm\u0259si m\u0259qs\u0259dil\u0259 ba\u015fqas\u0131n\u0131n avtomobilinin v\u0259 ya a\u011f\u0131ll\u0131 ev sisteminin asanl\u0131qla z\u0259d\u0259l\u0259nm\u0259sinin m\u00fcmk\u00fcnl\u00fcy\u00fc fikrini s\u0259sl\u0259ndiribl\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u018fks\u0259r \u00dc\u018fQ-l\u0259r v\u0259 z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259k\u0259nl\u0259r aras\u0131nda fi\u015finq \u0259n narahatedici kibercinay\u0259t n\u00f6v\u00fc kimi qeyd edilm\u0259kl\u0259, dig\u0259r qruplarda m\u00fcxt\u0259lif cavablara (kiberm\u00fcdaxil\u0259\/DDoS, kritik infrastruktur sah\u0259l\u0259rin\u0259 h\u00fccum) da rast g\u0259linib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">H\u00fcquq-m\u00fchafiz\u0259 orqanlar\u0131n\u0131 t\u0259msil ed\u0259n respondentl\u0259rin bax\u0131\u015flar\u0131na \u0259sas\u0259n, kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 narahatedici t\u0259r\u0259fi kritik infrastruktura ziyan yetirm\u0259k v\u0259 bel\u0259likl\u0259, qar\u0131\u015f\u0131ql\u0131q, xaos yaratmaq x\u00fcsusiyy\u0259tidir. Bundan ba\u015fqa, bir s\u0131ra qruplar\u0131n r\u0259yl\u0259rind\u0259 kibert\u0259hdid kimi m\u00fc\u0259yy\u0259n hallarda v\u0259ziyy\u0259tin intiharla n\u0259tic\u0259l\u0259n\u0259 bil\u0259c\u0259yin\u0259 dair q\u0259na\u0259t d\u0259 m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u00fc\u0259yy\u0259n qrup respondentl\u0259r (18-21ya\u015f) g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n qurban\u0131 olma ehtimallar\u0131na \u0259sas\u0259n polis\u0259 m\u00fcraci\u0259t edil\u0259c\u0259k \u0259sas struktur kimi yana\u015fsalar da, \u00fcmumilikd\u0259 \u00dc\u018fQ-l\u0259r, el\u0259c\u0259 d\u0259 QHT n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259ri bu t\u0259sisat\u0131 hadis\u0259 bar\u0259d\u0259 m\u0259lumat bildiril\u0259c\u0259k qurum kimi istisna etm\u0259y\u0259r\u0259k, \u0259slind\u0259 \u0130T ekspertin\u0259 m\u00fcraci\u0259t\u0259 m\u00fcsb\u0259t baxd\u0131qlar\u0131n\u0131 b\u0259yan edibl\u0259r. Bel\u0259 ki, respondentl\u0259r ba\u015f vermi\u015f kiberhadis\u0259 n\u0259tic\u0259l\u0259rinin h\u0259lli \u00fczr\u0259 polisin s\u0259ri\u015ft\u0259liliyin\u0259 y\u00fcks\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 inanmasalar da, polis\u0259 \u015fikay\u0259t etm\u0259yi \u0259sas vasit\u0259l\u0259rd\u0259n biri kimi n\u0259z\u0259rd\u0259 saxlay\u0131blar. Bununla da sor\u011fu n\u0259tic\u0259l\u0259rind\u0259n d\u0259 g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, kibercinay\u0259tl\u0259rin a\u015fkarlanmas\u0131 v\u0259 qeydiyyata al\u0131nmas\u0131nda \u0130T sektoru il\u0259 polis aras\u0131nda m\u00f6hk\u0259m \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131\u011fa ehtiyac duyulur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">M\u0259kt\u0259blil\u0259rin \u00fczl\u0259\u015fdikl\u0259ri riskl\u0259rin vur\u011fulanmas\u0131 \u00f6zl\u00fcy\u00fcnd\u0259 problemin olduqca vacib t\u0259r\u0259fini \u0259hat\u0259 edir. Sor\u011fu \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259sind\u0259 fokus qruplar\u0131n birind\u0259n g\u0259l\u0259n t\u0259klif\u0259 \u0259sas\u0259n \u00fcmummilli v\u0259 m\u0259kt\u0259b s\u0259viyy\u0259sind\u0259 bu istiqam\u0259td\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259 i\u015fl\u0259rinin apar\u0131lmas\u0131 x\u00fcsusi \u0259h\u0259miyy\u0259t k\u0259sb edir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bel\u0259likl\u0259, sor\u011funun apar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn qruplar elektron xidm\u0259tl\u0259rd\u0259n (e-gov v\u0259 e-ticar\u0259t) istifad\u0259nin artmas\u0131, eyni zamanda, \u0259vv\u0259ll\u0259r ka\u011f\u0131z \u00fcz\u0259rind\u0259 toplanan m\u0259lumatlar\u0131n r\u0259q\u0259msalla\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 n\u0259tic\u0259sind\u0259 kibercinay\u0259tkarl\u0131q hallar\u0131n\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 intensivl\u0259\u015f\u0259c\u0259yin\u0259 dair ortaq q\u0259na\u0259t\u0259 malikdir. Buna baxmayaraq, \u00dc\u018fQ-l\u0259r il\u0259 ke\u00e7irilmi\u015f sor\u011funun cavab g\u00f6st\u0259ricil\u0259ri il\u0259 fokus qruplarla m\u00fcsahib\u0259l\u0259rin n\u0259tic\u0259l\u0259ri aras\u0131nda \u0259n diqq\u0259t\u00e7\u0259k\u0259n f\u0259rq kibercinay\u0259tkarl\u0131qla ba\u011fl\u0131 g\u00f6zl\u0259ntil\u0259r\u0259 aiddir. Dem\u0259k olar ki, h\u0259r bir fokus qrup i\u015ftirak\u00e7\u0131s\u0131 kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n g\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 k\u0259skin s\u0259viyy\u0259y\u0259 \u00e7ataca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6zl\u0259s\u0259 d\u0259, \u00dc\u018fQ-l\u0259rin t\u0259xmin\u0259n yar\u0131s\u0131 \u0259ksin\u0259, bu istiqam\u0259td\u0259 geril\u0259m\u0259 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u00dcmumi r\u0259yl\u0259rd\u0259 bel\u0259 t\u0259\u0259cc\u00fcbl\u00fc m\u0259qamlar\u0131n meydana g\u0259lm\u0259si se\u00e7m\u0259 meyarlar\u0131na uy\u011fun izah edil\u0259 bil\u0259r. Fokus qruplar \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015ftirak\u00e7\u0131lar m\u00fc\u0259yy\u0259n edil\u0259rk\u0259n hans\u0131sa kriteriyalar (m\u0259s\u0259l\u0259n, internetd\u0259n f\u0259al istifad\u0259, \u0130T v\u0259 ya \u0130XP sektorunu t\u0259msil etm\u0259 v\u0259 s.) \u00fczr\u0259 se\u00e7m\u0259 apar\u0131l\u0131r v\u0259 bel\u0259likl\u0259, n\u0259tic\u0259l\u0259rin m\u00fcqayis\u0259si zaman\u0131 m\u00fcxt\u0259lif g\u00f6st\u0259ricil\u0259r yaran\u0131r. \u00dcmumi \u0259hali sor\u011fusunda is\u0259 se\u00e7m\u0259 t\u0259sad\u00fcfi qaydada h\u0259yata ke\u00e7irilib.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><strong>N\u0259tic\u0259 v\u0259 t\u0259klifl\u0259r<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">Sosial kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 ara\u015fd\u0131rmalar f\u0259rdi m\u0259xfiliyin qorunmas\u0131na deyil, qruplar\u0131n nec\u0259 manipulyasiya edildiyin\u0259 v\u0259 fikirl\u0259rin formala\u015fmas\u0131na y\u00f6n\u0259lib. Sosial kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sosial t\u0259sir v\u0259 qrup manipulyasiyas\u0131 il\u0259 \u0259laq\u0259li yeni yaranan elm sah\u0259sidir. Sosial kiberm\u00fchitin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131 v\u0259 sosial kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin t\u0259\u015fviqi \u00fc\u00e7\u00fcn bu yeni elm sah\u0259sind\u0259 g\u0259l\u0259c\u0259k t\u0259dqiqatlara ehtiyac var [10].<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">Bel\u0259likl\u0259, kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 onun sosial aspektl\u0259rinin empirik t\u0259dqiqat prizmas\u0131ndan t\u0259dqiqi a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 n\u0259tic\u0259l\u0259r\u0259 g\u0259lm\u0259y\u0259 imkan verir:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Az\u0259rbaycanda kibercinay\u0259tl\u0259rin b\u00fct\u00fcn formalar\u0131 geni\u015f yay\u0131lmay\u0131b. Bir \u00e7ox kibercinay\u0259t n\u00f6vl\u0259ri \u00fczr\u0259 z\u0259r\u0259r\u00e7\u0259km\u0259 nisb\u0259ti ist\u0259r f\u0259rdi, ist\u0259rs\u0259 d\u0259 t\u0259\u015fkilati miqyasda olduqca a\u015fa\u011f\u0131d\u0131r. Respondentl\u0259rin \u0259sas m\u00f6vzuya dair m\u0259lumats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n faktlardand\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Kibercinay\u0259tkarl\u0131\u011f\u0131n s\u0259viyy\u0259sin\u0259 adekvat olan yeni \u201conlayn kiberd\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259rzinin\u201d (\u201conline-cybermindsets\u201d) formala\u015fmas\u0131n\u0131n m\u00fc\u0259yy\u0259n d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 gecikdiyi reall\u0131qd\u0131r. Bu istiqam\u0259td\u0259 \u0259sas mane\u0259 c\u0259miyy\u0259tin kibercinay\u0259tkarl\u0131q haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259ri il\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259nin reall\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda m\u00f6vcud olan \u0259h\u0259miyy\u0259tli qavray\u0131\u015f, d\u00fcnyag\u00f6r\u00fc\u015f bo\u015flu\u011fudur (perception gap). Bu qavray\u0131\u015f bo\u015flu\u011funun n\u0259tic\u0259si ondan ibar\u0259tdir ki, ictimaiyy\u0259tin bir \u00e7ox \u00fczvl\u0259rinin onlayn t\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 h\u0259ssasl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmamas\u0131, onu \u00f6z h\u0259yat\u0131n\u0131n prioritetl\u0259ri s\u0131ras\u0131na daxil etm\u0259m\u0259si toplumu kibercinay\u0259tin qurban\u0131 olmaq riski il\u0259 \u00fcz-\u00fcz\u0259 qoya bil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v \u201cKibercinay\u0259t\u201d termininin \u0259hali aras\u0131nda h\u0259l\u0259 d\u0259 geni\u015f istifad\u0259 edilm\u0259m\u0259si bu sah\u0259d\u0259 daha \u00e7ox maarifl\u0259ndirm\u0259 v\u0259 m\u0259lumatland\u0131rman\u0131n apar\u0131lmas\u0131n\u0131 z\u0259ruri edir. Xat\u0131rladaq ki, 2021-ci ild\u0259 Az\u0259rbaycanda 10 min\u0259 yax\u0131n v\u0259t\u0259nda\u015fa qar\u015f\u0131 kiberd\u0259l\u0259duzluq ed\u0259n beyn\u0259lxalq kiberf\u0131r\u0131ldaq\u00e7\u0131 kripto-piramida (&#8220;Ponzi sxemi&#8221;) if\u015fa edilmi\u015fdi. Bu fakt\u0131n \u00f6z\u00fc \u0259halinin kibercinay\u0259tkarl\u0131q haqq\u0131nda tam m\u0259lumatl\u0131 olmas\u0131 q\u0259na\u0259tin\u0259 ziddir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v \u0130nformasiyan\u0131n qorunmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan sor\u011funun n\u0259tic\u0259l\u0259ri m\u00fcsb\u0259t m\u0259nz\u0259r\u0259ni t\u0259qdim edir. Bununla yana\u015f\u0131, h\u0259d\u0259f qruplar\u0131n \u0259h\u0259miyy\u0259tli hiss\u0259si \u00f6zl\u0259rinin kifay\u0259t q\u0259d\u0259r qorunmad\u0131qlar\u0131n\u0131 hiss edir. Bu da CERT t\u0259r\u0259find\u0259n t\u0259\u015fkil edil\u0259n maarifl\u0259ndirm\u0259 proqramlar\u0131n\u0131n faydal\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, lakin onun co\u011frafiyas\u0131 v\u0259 \u0259hat\u0259sinin intensivl\u0259\u015fdirilm\u0259sin\u0259 ehtiyac oldu\u011funu g\u00f6st\u0259rir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin formala\u015fmas\u0131na m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir g\u00f6st\u0259r\u0259 bil\u0259c\u0259k sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni amill\u0259r\u0259 g\u0259ldikd\u0259, bu s\u0131rada Az\u0259rbaycanda \u0259n\u0259n\u0259vi ail\u0259 d\u0259y\u0259rl\u0259rini qeyd etm\u0259k olar. Ail\u0259l\u0259r u\u015faqlar\u0131n kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik problemin\u0259 h\u0259ssasd\u0131r. Fokus qrup i\u015ftirak\u00e7\u0131lar\u0131 olan valideynl\u0259r \u00f6zl\u0259rinin pandemiya zaman\u0131 ekranlar qar\u015f\u0131s\u0131nda v\u0259 cihazlarla \u00e7ox vaxt ke\u00e7irdikl\u0259ri \u00fc\u00e7\u00fcn u\u015faqlarla ba\u011fl\u0131 narahatl\u0131qlar\u0131n\u0131 vur\u011fulay\u0131blar.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v M\u0259lumdur ki, maraql\u0131 q\u00fcvv\u0259l\u0259r Az\u0259rbaycan g\u0259ncl\u0259ri aras\u0131nda yad dini-ideoloji t\u0259bli\u011fatda yeni texnologiyalardan istifad\u0259 edirl\u0259r. M\u00fcxt\u0259lif m\u0259qs\u0259dl\u0259ri, h\u0259d\u0259fi olan virtual m\u0259kan burada sui-istifad\u0259 edilir. Bir \u00e7ox faktlar g\u00f6st\u0259rir ki, \u0259sas\u0259n \u0130randan y\u00f6n\u0259ldil\u0259n, u\u015faq v\u0259 g\u0259ncl\u0259ri h\u0259d\u0259f\u0259 alan m\u0259qs\u0259dy\u00f6nl\u00fc f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r \u00e7oxluq t\u0259\u015fkil edir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Respondentin m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri qavramas\u0131na t\u0259sir ed\u0259n dig\u0259r sosial v\u0259 m\u0259d\u0259ni kontekst internetd\u0259 \u201cq\u00fcrur, \u015f\u0259r\u0259f, l\u0259yaq\u0259t, t\u0259hqir v\u0259 s. il\u0259 ba\u011fl\u0131 intihara s\u0259b\u0259b ola bil\u0259c\u0259k, \u0259n\u0259n\u0259vi d\u0259y\u0259rl\u0259r\u0259, mentalitet\u0259 xas olan \u201c\u015f\u0259r\u0259f\/namus kibercinay\u0259tl\u0259ri\u201ddir (&#8220;honor cybercrimes&#8221;).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v \u018fks\u0259r insanlarda bel\u0259 bir yanl\u0131\u015f t\u0259s\u0259vv\u00fcr formala\u015f\u0131b ki, onlayn m\u0259kanda apar\u0131lan b\u00fct\u00fcn f\u0259aliyy\u0259tl\u0259r haradasa anonim\/nam\u0259lumdur. C\u0259miyy\u0259ti kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 maarifl\u0259ndirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn aidiyy\u0259ti qurumlar\u0131n, b\u00fct\u00fcn sektorlar\u0131n, t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rinin, \u00f6z\u0259l v\u0259 d\u00f6vl\u0259t qurumlar\u0131n\u0131n \u00fcz\u0259rin\u0259 b\u00f6y\u00fck m\u0259suliyy\u0259t d\u00fc\u015f\u00fcr.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v \u0130KT s\u0259nayesinin t\u0259dqiqi v\u0259 inki\u015faf\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn \u0130KT t\u0259hsilinin inki\u015faf\u0131, virtual t\u0259lim m\u0259rk\u0259zl\u0259ri v\u0259 komp\u00fcter proqram t\u0259minat\u0131 m\u00fch\u0259ndisliyi m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin milli s\u0259viyy\u0259d\u0259 t\u0259\u015fviqind\u0259n ibar\u0259t kompleks plan\u0131n effektiv \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yata ke\u00e7irilm\u0259sin\u0259 ehtiyac var.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Az\u0259rbaycan\u0131n kiberq\u00fcdr\u0259tini art\u0131rmaq \u00fc\u00e7\u00fcn universitetl\u0259rd\u0259 v\u0259 akademik m\u00fchitd\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliyin d\u0259rki y\u00f6n\u00fcnd\u0259 t\u0259dqiqatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131na, maarifl\u0259ndirici v\u0259 informasiya f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rinin g\u00fccl\u00fc \u015f\u0259kild\u0259 t\u0259\u015fviqin\u0259 ehtiyac var. Akademik institutlarda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259rk\u0259zl\u0259rinin yarad\u0131lmas\u0131 c\u0259miyy\u0259td\u0259 kiberm\u00fcdafi\u0259 v\u0259 f\u00f6vq\u0259lad\u0259 hallar siyas\u0259tinin formala\u015fd\u0131r\u0131lmas\u0131na k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik y\u00f6n\u00fcml\u00fc t\u0259dqiqatlar aparan ayr\u0131ca qurumun, akademiya v\u0259 s. t\u0259sis edilm\u0259si Az\u0259rbaycan\u0131n kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u00fczr\u0259 ekspertl\u0259rin yeti\u015fm\u0259sin\u0259 t\u0259kan ver\u0259 bil\u0259r.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v \u018fn vacib m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259n biri c\u0259miyy\u0259td\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259d\u0259niyy\u0259tinin formala\u015fmas\u0131d\u0131r. Bu amil bu sah\u0259nin m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259ri qar\u015f\u0131s\u0131nda \u0259n m\u00fch\u00fcm \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015flardan biri kimi durur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Kibercinay\u0259tkarl\u0131qla m\u00fcbariz\u0259 \u00fczr\u0259 g\u00fccl\u00fc v\u0259 operativ ixtisasla\u015fd\u0131r\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6lm\u0259l\u0259r, \u201ckiberordular\u201d, \u201ckiberk\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u0259r\u201d format\u0131nda resurslar\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131 g\u00fcnd\u0259liy\u0259 daxil edilm\u0259lidir. M\u00f6vzu il\u0259 ba\u011fl\u0131 milli m\u00fczakir\u0259 forumlar\u0131, dinl\u0259m\u0259l\u0259r kibercinay\u0259tkarl\u0131qla ba\u011fl\u0131 real durumun d\u0259rk edilm\u0259sin\u0259, ictimai r\u0259yin diqq\u0259tinin y\u00f6n\u0259lm\u0259sin\u0259 maksimum \u015f\u0259rait yaratma\u011fa k\u00f6m\u0259k ed\u0259 bil\u0259r;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Ara\u015fd\u0131rmadan da g\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Az\u0259rbaycanda ali t\u0259hsil m\u00fc\u0259ssis\u0259l\u0259rind\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlikl\u0259 ba\u011fl\u0131 he\u00e7 bir bakalavr v\u0259 magistr proqramlar\u0131 t\u0259klif olunmur v\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u00f6vcud proqramlara daxil edilmir. Fraqmentar m\u0259zmunlu m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u00fchazir\u0259l\u0259r oxunsa da, bu, \u00f6lk\u0259d\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik sah\u0259sind\u0259 yeni m\u00fct\u0259x\u0259ssisl\u0259rin haz\u0131rlanmas\u0131nda, fundamental probleml\u0259rin h\u0259llind\u0259 \u00e7ar\u0259 say\u0131la bilm\u0259z. Bir \u00e7ox \u00f6z\u0259l t\u0259hsil \u015firk\u0259tl\u0259ri kommersiya m\u0259qs\u0259dil\u0259 Az\u0259rbaycanda m\u00fcxt\u0259lif m\u00fchazir\u0259l\u0259r v\u0259 kurslar t\u0259qdim edirl\u0259r. Bunlara h\u0259m yerli, h\u0259m d\u0259 xarici kurslar daxildir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v Kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik siyas\u0259tinin m\u00f6vcud v\u0259ziyy\u0259tinin t\u0259hlili milli kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik strategiyas\u0131n\u0131n q\u0259bul edilm\u0259sin\u0259 t\u0259cili ehtiyac oldu\u011funu \u00fcz\u0259 \u00e7\u0131xar\u0131r. S\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf ed\u0259n informasiya infrastrukturu fonunda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259rinin nisb\u0259t\u0259n l\u0259ngim\u0259si m\u0259nz\u0259r\u0259si m\u00f6vcuddur.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">v T\u0259dqiqat\u0131n n\u0259tic\u0259l\u0259ri g\u00f6st\u0259rir ki, \u0130KT-nin v\u0259 t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik infrastrukturunun inki\u015faf\u0131 strategiya v\u0259 qanunvericilikl\u0259 tarazla\u015fd\u0131r\u0131lmal\u0131d\u0131r. S\u0259lahiyy\u0259tli \u015f\u0259xsl\u0259r kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik siyas\u0259tl\u0259rinin v\u0259 strategiyalar\u0131n\u0131n effektivliyin\u0259 dair vaxta\u015f\u0131r\u0131 t\u0259hlill\u0259r aparmal\u0131d\u0131rlar. Kiberh\u00fccumlar\u0131n da\u011f\u0131d\u0131c\u0131 t\u0259siri bir \u00e7ox \u00f6lk\u0259l\u0259rin, o c\u00fcml\u0259d\u0259n Az\u0259rbaycan\u0131n milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik strategiyalar\u0131n\u0131 t\u0259hl\u00fck\u0259 alt\u0131na qoyur. Az\u0259rbaycan\u0131n \u0259n\u0259n\u0259vi milli t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik \u00e7\u0259r\u00e7iv\u0259si d\u00f6vl\u0259tin s\u00fcr\u0259tl\u0259 artan e-infrastrukturunun t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyini t\u0259min etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn yeni t\u0259hl\u00fck\u0259sizlik mexanizml\u0259rini \u00f6z\u00fcnd\u0259 birl\u0259\u015fdir\u0259r\u0259k yeni kiberislahatlar\u0131n apar\u0131lmas\u0131n\u0131 t\u0259l\u0259b edir.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u0130ST\u0130FAD\u018f ED\u0130LM\u0130\u015e \u018fD\u018fB\u0130YYAT:<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><strong>Az\u0259rbaycan dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\">\n<li>Az\u0259rbaycanda kibercinay\u0259t v\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik barometri. \u00d6lk\u0259 \u00fczr\u0259 kibercinay\u0259t v\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizliy\u0259 ictimai m\u00fcnasib\u0259tin k\u0259miyy\u0259t v\u0259 keyfiyy\u0259t \u0259sasl\u0131 t\u0259hlili. Analitik hesabat. \/Avropa \u0130ttifaq\u0131n\u0131n, Avropa \u015euras\u0131n\u0131n v\u0259 Sosial T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zinin birg\u0259 layih\u0259si\/. Bak\u0131, 2022, 115 s. &#8211; https:\/\/stm.az\/storage\/common\/1682925330.KIBERCINAYET2022.pdf<\/li>\n<li>\u201c\u0130nformasiya t\u0259hl\u00fck\u0259sizliyi sah\u0259sind\u0259 f\u0259aliyy\u0259tin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si t\u0259dbirl\u0259ri haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u0259rman\u0131, 2012<\/li>\n<li>\u201cR\u0259q\u0259msal transformasiya sah\u0259sind\u0259 idar\u0259etm\u0259nin t\u0259kmill\u0259\u015fdirilm\u0259si haqq\u0131nda\u201d Az\u0259rbaycan Respublikas\u0131 Prezidentinin F\u0259rman\u0131, 2021<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u0130ngilis dilind\u0259:<\/strong><\/p>\n<ol style=\"text-align: justify;\" start=\"4\">\n<li>Azerbaijan talks cyberthreats faced by local users in several large cities. \/13 December 2021\/ &#8211; https:\/\/en.trend.az\/business\/it\/3525910.html<\/li>\n<li>Azerbaijani banks cybersecurity review. Cyber Risk Advisory. 2020. Deloitte Research Centre. &#8211; https:\/\/www2.deloitte.com\/az\/en\/pages\/risk\/articles\/azerbaijani-banks-cyber-security.html<\/li>\n<li>Digital 2022: Azerbaijan. \/15 February 2022\/ &#8211; https:\/\/datareportal.com\/reports\/digital-2022-azerbaijan<\/li>\n<li>Gass, R.H., Seiter, J.S. Persuasion: Social influence and compliance gaining. Routledge, UK (2015).<\/li>\n<li>Government probe traces cyber-attacks to Iran, Netherlands. \/23 January 2012\/ &#8211; https:\/\/www.azernews.az\/nation\/40524.html<\/li>\n<li>Joseph, K., Wei , W., Benigni, M., Carley, K.M. A Social-event Based Approach to Sentiment Analysis of Identities and Behaviors in Text. Journal of Mathematical Sociology. 40(3), 137-166 (2016).<\/li>\n<li>Kathleen M. Carley, Guido Cervone, Nitin Agarwal, Huan Liu. Social Cyber-Security. http:\/\/www.casos.cs.cmu.edu\/projects\/projects\/social_cyber_security\/Carley%20et%20al%20Social%20Cyber%20Security.pdf<\/li>\n<li>Makili-Aliyev K. &amp; Rehman. (2013). A.Cyber-Security Objective: Azerbaijan in the Digitalized World. SAM Review. &#8211; ict.az\/en<\/li>\n<li>Marcus Franda. Launching into Cyberspace: Internet Development and Politics in Five World Regions. London: Lynne Rienner Publishers, 2002, 280 p.<\/li>\n<li>Natalia Sp\u00eenu. Azerbaijan Cybersecurity Governance Assessment. Switzerland. November 2020 &#8211; https:\/\/www.dcaf.ch\/sites\/default\/files\/publications\/documents\/AzerbaijanCybersecurityGovernanceAssessment.pdf<\/li>\n<li>National Cybersecurity Index \u2013 Azerbaijan. 17 Mart 2020<\/li>\n<li>Reveron, D.S., ed.: Cyberspace and national security: threats, opportunities, and power in a virtual world. Georgetown University Press, Washington D.C. (2012).<\/li>\n<li>The Global Risks Report 2018. \/ 13th Edition, World Economic Forum\/ &#8211; https:\/\/report-files.weforum.org\/docs\/WEF_GRR18_Report.pdf<\/li>\n<li>Worldwide digital population 2023. \/ May 22, 2023\/ &#8211; https:\/\/www.statista.com\/statistics\/617136\/digital-population-worldwide\/<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Zahid Oruj<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>THE FIRST PUBLIC OPINION POLL ON CYBER SECURITY <\/strong><strong>IN AZERBAIJAN: SOME FINDINGS<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><strong>Abstract<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">The article examines cybersecurity in Azerbaijan and its social aspects based on the results of a public opinion poll &#8211; from the standpoint of empirical research. It is noted that the issues of cybercrime and cybersecurity are among the strategic priorities of our state in Azerbaijan, which is one of the leading states in the region in terms of the development of ICT technologies and e-state building, as well as the number and rapid growth of Internet users. The country&#8217;s leadership is paying close attention to the preparation of the relevant legislative framework in this area, the creation and development of infrastructure.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">In the past few years, especially in the context of the emergence of a global pandemic, the further expansion of online activity, the increasing pace of cybersecurity &#8211; the &#8220;cyber pandemic&#8221; &#8211; this issue has become a strategic priority.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">The sociological research studied public opinion with the participation of the general population, victims of cybercrime, the private sector and Internet service providers. The quantitative and qualitative results of in-depth interviews with focus groups were also analyzed, it was analyzed that the ratio between the increase in the level of cybercrime in the world and the level of awareness of cybercrime in society is still not adequate. In order for society not to face the risk of becoming a victim of cybercrime, it is necessary to raise public awareness of cybersecurity, implement training, educational, educational and research programs in this direction. It was also emphasized that the formation of a culture of cybersecurity in society is an important task for the relevant institutions and professionals in this field.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>Keywords:<\/strong> cyber security, public opinion, social aspects, awareness of cyber threats, education, digital society, social cyber security, cyber security culture<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u0417\u0430\u0445\u0438\u0434 \u041e\u0440\u0443\u0434\u0436<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u041f\u0415\u0420\u0412\u042b\u0419 \u041e\u041f\u0420\u041e\u0421 \u041e\u0411\u0429\u0415\u0421\u0422\u0412\u0415\u041d\u041d\u041e\u0413\u041e \u041c\u041d\u0415\u041d\u0418\u042f \u041e <\/strong><strong>\u041a\u0418\u0411\u0415\u0420\u0411\u0415\u0417\u041e\u041f\u0410\u0421\u041d\u041e\u0421\u0422\u0418 \u0412 \u0410\u0417\u0415\u0420\u0411\u0410\u0419\u0414\u0416\u0410\u041d\u0415: \u041d\u0415\u041a\u041e\u0422\u041e\u0420\u042b\u0415 \u0412\u042b\u0412\u041e\u0414\u042b<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u00a0<\/strong><strong>\u0420\u0435\u0437\u044e\u043c\u0435<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0412 \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c\u0435 \u0440\u0430\u0441\u0441\u043c\u0430\u0442\u0440\u0438\u0432\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u0432 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435 \u0438 \u0435\u0435 \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u0430\u0441\u043f\u0435\u043a\u0442\u044b \u043d\u0430 \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432\u0435 \u0440\u0435\u0437\u0443\u043b\u044c\u0442\u0430\u0442\u043e\u0432 \u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u0430 \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u043c\u043d\u0435\u043d\u0438\u044f &#8211; \u0441 \u043f\u043e\u0437\u0438\u0446\u0438\u0438 \u044d\u043c\u043f\u0438\u0440\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f. \u041e\u0442\u043c\u0435\u0447\u0430\u0435\u0442\u0441\u044f, \u0447\u0442\u043e \u0432\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441\u044b \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u0443\u043f\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0438 \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u044f\u0432\u043b\u044f\u044e\u0442\u0441\u044f \u043e\u0434\u043d\u0438\u043c\u0438 \u0438\u0437 \u0441\u0442\u0440\u0430\u0442\u0435\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438\u0445 \u043f\u0440\u0438\u043e\u0440\u0438\u0442\u0435\u0442\u043e\u0432 \u043d\u0430\u0448\u0435\u0433\u043e \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0430 \u0432 \u0410\u0437\u0435\u0440\u0431\u0430\u0439\u0434\u0436\u0430\u043d\u0435, \u043a\u043e\u0442\u043e\u0440\u043e\u0435 \u044f\u0432\u043b\u044f\u0435\u0442\u0441\u044f \u043e\u0434\u043d\u0438\u043c \u0438\u0437 \u0432\u0435\u0434\u0443\u0449\u0438\u0445 \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432 \u0432 \u0440\u0435\u0433\u0438\u043e\u043d\u0435 \u0441 \u0442\u043e\u0447\u043a\u0438 \u0437\u0440\u0435\u043d\u0438\u044f \u0440\u0430\u0437\u0432\u0438\u0442\u0438\u044f \u0418\u041a\u0422-\u0442\u0435\u0445\u043d\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0439 \u0438 \u044d\u043b\u0435\u043a\u0442\u0440\u043e\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0433\u043e\u0441\u0443\u0434\u0430\u0440\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0433\u043e \u0441\u0442\u0440\u043e\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u0442\u0432\u0430, \u0430 \u0442\u0430\u043a\u0436\u0435 \u043a\u043e\u043b\u0438\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0430 \u0438 \u0431\u044b\u0441\u0442\u0440\u043e\u0433\u043e \u0440\u043e\u0441\u0442\u0430 \u043f\u043e\u043b\u044c\u0437\u043e\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u0435\u0439 \u0418\u043d\u0442\u0435\u0440\u043d\u0435\u0442\u0430. \u041d\u0430\u043b\u0438\u0446\u043e \u0447\u0443\u0442\u043a\u043e\u0435 \u0432\u043d\u0438\u043c\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0440\u0443\u043a\u043e\u0432\u043e\u0434\u0441\u0442\u0432\u0430 \u0441\u0442\u0440\u0430\u043d\u044b \u043a \u043f\u043e\u0434\u0433\u043e\u0442\u043e\u0432\u043a\u0435 \u0441\u043e\u043e\u0442\u0432\u0435\u0442\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u0445 \u0437\u0430\u043a\u043e\u043d\u043e\u0434\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0445 \u043e\u0441\u043d\u043e\u0432 \u0432 \u044d\u0442\u043e\u0439 \u0441\u0444\u0435\u0440\u0435, \u0441\u043e\u0437\u0434\u0430\u043d\u0438\u044e \u0438 \u0440\u0430\u0437\u0432\u0438\u0442\u0438\u044e \u0438\u043d\u0444\u0440\u0430\u0441\u0442\u0440\u0443\u043a\u0442\u0443\u0440\u044b.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0412 \u043f\u043e\u0441\u043b\u0435\u0434\u043d\u0438\u0435 \u043d\u0435\u0441\u043a\u043e\u043b\u044c\u043a\u043e \u043b\u0435\u0442, \u043e\u0441\u043e\u0431\u0435\u043d\u043d\u043e \u0432 \u0443\u0441\u043b\u043e\u0432\u0438\u044f\u0445 \u0432\u043e\u0437\u043d\u0438\u043a\u043d\u043e\u0432\u0435\u043d\u0438\u044f \u0433\u043b\u043e\u0431\u0430\u043b\u044c\u043d\u043e\u0439 \u043f\u0430\u043d\u0434\u0435\u043c\u0438\u0438, \u0434\u0430\u043b\u044c\u043d\u0435\u0439\u0448\u0435\u0433\u043e \u0440\u0430\u0441\u0448\u0438\u0440\u0435\u043d\u0438\u044f \u043c\u0430\u0441\u0448\u0442\u0430\u0431\u043e\u0432 \u043e\u043d\u043b\u0430\u0439\u043d-\u0430\u043a\u0442\u0438\u0432\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438, \u043d\u0430\u0440\u0430\u0441\u0442\u0430\u043d\u0438\u044f \u0442\u0435\u043c\u043f\u043e\u0432 \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u2014 \u201c\u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u043f\u0430\u043d\u0434\u0435\u043c\u0438\u0438\u201d \u2014 \u0434\u0430\u043d\u043d\u044b\u0439 \u0432\u043e\u043f\u0440\u043e\u0441 \u0441\u0442\u0430\u043b \u0441\u0442\u0440\u0430\u0442\u0435\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u0438 \u043f\u0440\u0438\u043e\u0440\u0438\u0442\u0435\u0442\u043d\u044b\u043c.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\u0412 \u0445\u043e\u0434\u0435 \u0441\u043e\u0446\u0438\u043e\u043b\u043e\u0433\u0438\u0447\u0435\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e \u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u044f \u0438\u0437\u0443\u0447\u0430\u043b\u043e\u0441\u044c \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0435 \u043c\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435 \u0441 \u0443\u0447\u0430\u0441\u0442\u0438\u0435\u043c \u0448\u0438\u0440\u043e\u043a\u0438\u0445 \u0441\u043b\u043e\u0435\u0432 \u043d\u0430\u0441\u0435\u043b\u0435\u043d\u0438\u044f, \u0436\u0435\u0440\u0442\u0432 \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u0443\u043f\u043b\u0435\u043d\u0438\u0439, \u0447\u0430\u0441\u0442\u043d\u043e\u0433\u043e \u0441\u0435\u043a\u0442\u043e\u0440\u0430 \u0438 \u0438\u043d\u0442\u0435\u0440\u043d\u0435\u0442-\u043f\u0440\u043e\u0432\u0430\u0439\u0434\u0435\u0440\u043e\u0432. \u0422\u0430\u043a\u0436\u0435 \u0431\u044b\u043b\u0438 \u043f\u0440\u043e\u0430\u043d\u0430\u043b\u0438\u0437\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u044b \u043a\u043e\u043b\u0438\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0435 \u0438 \u043a\u0430\u0447\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u044b\u0435 \u0440\u0435\u0437\u0443\u043b\u044c\u0442\u0430\u0442\u044b \u0433\u043b\u0443\u0431\u0438\u043d\u043d\u044b\u0445 \u0438\u043d\u0442\u0435\u0440\u0432\u044c\u044e \u0441 \u0444\u043e\u043a\u0443\u0441-\u0433\u0440\u0443\u043f\u043f\u0430\u043c\u0438, \u0431\u044b\u043b\u043e \u043f\u0440\u043e\u0430\u043d\u0430\u043b\u0438\u0437\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u043e, \u0447\u0442\u043e \u0441\u043e\u043e\u0442\u043d\u043e\u0448\u0435\u043d\u0438\u0435 \u043c\u0435\u0436\u0434\u0443 \u0440\u043e\u0441\u0442\u043e\u043c \u0443\u0440\u043e\u0432\u043d\u044f \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u0443\u043f\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0432 \u043c\u0438\u0440\u0435 \u0438 \u0443\u0440\u043e\u0432\u043d\u0435\u043c \u043e\u0441\u0432\u0435\u0434\u043e\u043c\u043b\u0435\u043d\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u043e \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u0443\u043f\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0432 \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435 \u043f\u043e-\u043f\u0440\u0435\u0436\u043d\u0435\u043c\u0443 \u043d\u0435 \u044f\u0432\u043b\u044f\u0435\u0442\u0441\u044f \u0430\u0434\u0435\u043a\u0432\u0430\u0442\u043d\u044b\u043c. \u0414\u043b\u044f \u0442\u043e\u0433\u043e \u0447\u0442\u043e\u0431\u044b \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e \u043d\u0435 \u0441\u0442\u043e\u043b\u043a\u043d\u0443\u043b\u043e\u0441\u044c \u0441 \u0440\u0438\u0441\u043a\u043e\u043c \u0441\u0442\u0430\u0442\u044c \u0436\u0435\u0440\u0442\u0432\u043e\u0439 \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u043f\u0440\u0435\u0441\u0442\u0443\u043f\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438, \u043d\u0435\u043e\u0431\u0445\u043e\u0434\u0438\u043c\u043e \u043f\u043e\u0432\u044b\u0448\u0430\u0442\u044c \u0438\u043d\u0444\u043e\u0440\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0430 \u043e \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438, \u0440\u0435\u0430\u043b\u0438\u0437\u043e\u0432\u044b\u0432\u0430\u0442\u044c \u043e\u0431\u0443\u0447\u0430\u044e\u0449\u0438\u0435, \u043f\u0440\u043e\u0441\u0432\u0435\u0442\u0438\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u043a\u0438\u0435, \u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u0438 \u043d\u0430\u0443\u0447\u043d\u043e-\u0438\u0441\u0441\u043b\u0435\u0434\u043e\u0432\u0430\u0442\u0435\u043b\u044c\u0441\u043a\u0438\u0435 \u043f\u0440\u043e\u0433\u0440\u0430\u043c\u043c\u044b \u0432 \u044d\u0442\u043e\u043c \u043d\u0430\u043f\u0440\u0430\u0432\u043b\u0435\u043d\u0438\u0438. \u0422\u0430\u043a\u0436\u0435 \u0431\u044b\u043b\u043e \u043f\u043e\u0434\u0447\u0435\u0440\u043a\u043d\u0443\u0442\u043e, \u0447\u0442\u043e \u0444\u043e\u0440\u043c\u0438\u0440\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435 \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u044b \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438 \u0432 \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435 \u044f\u0432\u043b\u044f\u0435\u0442\u0441\u044f \u0432\u0430\u0436\u043d\u043e\u0439 \u0437\u0430\u0434\u0430\u0447\u0435\u0439 \u0434\u043b\u044f \u0441\u043e\u043e\u0442\u0432\u0435\u0442\u0441\u0442\u0432\u0443\u044e\u0449\u0438\u0445 \u0438\u043d\u0441\u0442\u0438\u0442\u0443\u0442\u043e\u0432 \u0438 \u0441\u043f\u0435\u0446\u0438\u0430\u043b\u0438\u0441\u0442\u043e\u0432 \u0432 \u044d\u0442\u043e\u0439 \u043e\u0431\u043b\u0430\u0441\u0442\u0438.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\"><strong>\u041a\u043b\u044e\u0447\u0435\u0432\u044b\u0435 \u0441\u043b\u043e\u0432\u0430:<\/strong> \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c, \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u0435\u043d\u043d\u043e\u0435 \u043c\u043d\u0435\u043d\u0438\u0435, \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u044b\u0435 \u0430\u0441\u043f\u0435\u043a\u0442\u044b, \u043e\u0441\u0432\u0435\u0434\u043e\u043c\u043b\u0435\u043d\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c \u043e \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0443\u0433\u0440\u043e\u0437\u0430\u0445, \u043e\u0431\u0440\u0430\u0437\u043e\u0432\u0430\u043d\u0438\u0435, \u0446\u0438\u0444\u0440\u043e\u0432\u043e\u0435 \u043e\u0431\u0449\u0435\u0441\u0442\u0432\u043e, \u0441\u043e\u0446\u0438\u0430\u043b\u044c\u043d\u0430\u044f \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u044c, \u043a\u0443\u043b\u044c\u0442\u0443\u0440\u0430 \u043a\u0438\u0431\u0435\u0440\u0431\u0435\u0437\u043e\u043f\u0430\u0441\u043d\u043e\u0441\u0442\u0438<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\">\n<p style=\"text-align: justify;\">\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Zahid ORUC Sosial T\u0259dqiqatlar M\u0259rk\u0259zi \u0130dar\u0259 Hey\u0259tinin s\u0259dri E-mail: zahidoruc@gmail.com X\u00fclas\u0259. M\u0259qal\u0259d\u0259 Az\u0259rbaycanda kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik v\u0259 onun sosial aspektl\u0259ri ictimai r\u0259y sor\u011fusunun n\u0259tic\u0259l\u0259ri \u0259sas\u0131nda-empirik t\u0259dqiqat prizmas\u0131ndan ara\u015fd\u0131r\u0131l\u0131r. Qeyd edilir ki, \u0130KT texnologiyalar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131 v\u0259 elektron d\u00f6vl\u0259t quruculu\u011fu sah\u0259sind\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 internet istifad\u0259\u00e7il\u0259rinin say\u0131 v\u0259 s\u00fcr\u0259tl\u0259 artmas\u0131 bax\u0131m\u0131ndan regionun lider d\u00f6vl\u0259tl\u0259rind\u0259n olan Az\u0259rbaycanda kibercinay\u0259t v\u0259 kibert\u0259hl\u00fck\u0259sizlik m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":892,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-967","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cild-1--1"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/967","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=967"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/967\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":996,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/967\/revisions\/996"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/892"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=967"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=967"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/socialresearchjournal.az\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=967"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}